Ita nǔni naní tú itún yó’o, ta tá’án mií nú kúú nú ita tú ká’àn nà xí’ín adelfa xí’ín nú ká’àn nà xí’ín algodoncillo. Ta sìkuii yaa kúú ndutiá nú, saá íín rá kéé tokó nú te tâxìn nú. Sava tá’án nú ita yó’o ra, xàtù va nú.

Tú ita nǔni yó’o ra, nùú ni’ní kútoo nú koo nú, íyo nú ikú ná’nu nùú kòó tìkuǐi, ikú ítyi, nùú íyo níi yùú, xà’á kavá, ikán kútóo nú koo nú, tyi tá’án itún tú kána tiañu yùú kúú nú. Ta, íyo tu nú tyí Baja California Sur, Sinaloa, saá ndiàà norte ñà Colombia xí’ín Venezuela. Ñà luvi níi ita kána nda’á nú ra, ndiàà ve’e na íyo nú vityin, ndátyi’i na nú ndíta nú yé’é na. Saá íxa ndi’i na ñuu iin níí ǐvi nà ndéé nùú ni’ní.

Tú ita nǔni yó’o ra, xà xíni ñú’ú na nú yàtyì ví tée tǎ’an kìxàà na sǎ’an ndakundee na xí’ín yó, xà saá ví íyo nú nùú na ñuu yó. Saá ínuu ña nùú tutu naní Códice de la Cruz Badiano, ñà kùva’à kuìyà 1552, nùú ña yó’o ndàña’à nà ùvì nùú tá’án nú ita yó’o, iin nú naní cācālōxōchitl (ita saa ndiǎá, á ita kuá’a), ta inka nú naní neucxōchitl (ita ñùñú, ita rosa). Tée kíxàà ñà í’vi ini na, kúndasí na, rà íxa tátán nìxiyo Tlatelolco, mí ra kè’é tutu Códice yó’o, xìka’àn rà xí’ín na kúndasí níi yó’o ná ko’o na ìkù nú ita nǔni yó’o xí’ín inka kà sava nùú ñà’a tyitá’án na xí’ín ña ra ko’o na ñà.

Mí ñuu Ndǔva yó’o, íyo iin tutu ñà ká’àn nà xí’ín Relacion ñà Santa María Zacatepec, ñà tiàa na kuìyà 1580, ñà yó’o ndátú’ún ña xà’á iin itún naní ita nuni kawa, ta tepēcācālōxōchitl ká’àn nà íkòó xí’ín nú, ta kûnì katyi ñà (ikú-saa ndiǎá ita-). Nùú tutu yó’o ká’àn ñà saá, và’a ndákatia itún yó’o tìxin yó, “ndàkuà ìstá nú tyì’yó ko’o yó ra kee ñà’a nìtìin tìxin yó”, saá kátyi ñà. Ta, kù’va ùvì siento kuìyà káá kúú ña nìyà’a, saá rà táta Fray Juan Caballero, rà xìkuu ra ká’nu, fraile mayor xìnùú nùú nà xìñu’u convento ñà Santo Domingo, rà ká’nu xìnùú nùú ñà xìka’àn nà xí’ín provincia dominicana ñà San Hipólito nùú xìndikun ndiáa iin sava níí ñuu Ndǔvá yó’o, rà yó’o ra ndàña’à rà iin itún tá’án nú yó’o naní nú “cacalosuchil” nùú iin tutu lo’o, ñà yó’o ra nda’á na Biblioteca Francisco de Burgoa, ñà ndíkàà xìín jardín yó’o, nda’á na yó’o íyo tutu yó’o vityin.

Ná kuto’ni và’a yó ñà ká’àn tutu relación ñà kuìyà 1580 xí’ín ña ká’àn tutu relación ñà tiàa na kuìyà 1770, xà lo’o nìnàma ña ndátú’ún ña xà’á tú ita nǔni yó’o. Ù’ùn káá kúú tutu Relacion yó’o ñà tiàa na kuìyà 1580, ñà ká’àn xa’á itún yó’o kúú nú tàtán, ra, kùmí káá kúú tutu mí ñà ndátú’ún xà’á nú ñà ndákatia nú tìxin yó, xà’á mí ñuu Ndǔvá yó’o ra, kátyi ñà saá: “íyo iin tá’an nú ita yó’o, ikú íyo nú ta cacalosuchitl naní nú, ita nú yó’o kúú ña tyì’yó, án ndàkuà sàtá nú tyì’yo, ta saá, rá ndutiá ña yó’o kúú rá ndoo tìxin na xí’ín, sákutià’a rá ñà kòó íyo và’a ini nà ñà xíkòo xí’ín kaxin. Rá ndutiá yó’o kúú tu ra và’a ndá’a nà nà kǔvi kàndà xí’ín.” So’o kátyi ñà. Ta iin kuití kúú tutu Relación, ñà tiàa na kuìyà 1770, ká’àn xà’á ña và’a nú ndoo tìxin na su kòó nítiaa kuà’á níi ka nà, lo’o saá kuití va kúú ña. Ta inka kà ñà tutu yó’o ká’àn ñà kuití ìkù va nú, ndàkuà satá va nú, ñàkán va kúú ña và’a kuniñú’ú na tée tâxìn nda’á na án xà’á na, saá kátyi ñà saá: “íyo iin itún naní cacalozuchil ta kána ita kuálí nda’á nú, latún xá’àn ñà, ta ká’àn na ra, ikù nda’á nú yó’o kakìn yó nùú yâ’a tá’án leke ikí kùñu yó, á tée tá’nù yó, ta, yàà nda’a ñà.” Tú ita nǔni yó’o ra, tú xàtù va kúú nú, kǔvi ko’o na nú, ta ndákàndà ini ndì tyi saá ká’àn ñà nùú ndi’i tutu relación ñà tiàa na kuìyà 1580 ñà và’a ko’o na nú. Su, tutu yó’o ra, kuìyà tée mí nìxiyo níi kuè’è saá kúú ña tiàa na ñà, kuìyà saá ra, kuà’á níi nà ñuu Ndǔva nìxì’ì, kuà’á níi nà Ñuu kǒ’yo Ká’nu nìxì’ì, iin saá ndiàà America nìxì’ì níi nà. Ñàkán túvi ndù’ù ra, sana kuè’è yó’o kúú ña ìxa saá xí’ín na, sándì’i ña nà ta ndùkún na ityí nìsaa nda’à nà, nìsaa nduvà’a na, xà’á ña kû’vì nà xí’ín kuè’è yó’o, sana xà’á ña yó’o kúú ña xìxi’i na tú itún yó’o ná sana lo’o ini na xà’á kuè’è ndó’o na.

Vityin ra, sava ñuu ndîkùn ndiaa mí ñuu Ndǔva yó’o xíniñú’ú na ita nǔni yó’o ndátyiká’nu na vikó, ta mí vikó xíniñú’ú và’a na ña kúú vikó Santa Cruz, ùnì xíka yòó mayo. Sava ñuu ra, nà tá’án yó, nà zapoteco, nà ndéé kuà’àn tyí istmo ñà Tehuantepec, ita yó’o ra, guie’ chaachi naní ña nùú na, ta ñà yó’o kúú ña ndiko na ndúú ña yutyí ta kuàkèe ñà xí’ín rá xí’ín na rá naní bupu, rá kúva’a xí’ín nùní xí’ín sì’và xí’í na tée íyo vikó nùú na. Ta ita yó’o ra nùú na ñuu ísàví ra, kìví nùní ínuu xí’ín ña, ñà kán túvì ndù’ù ra, sana ñà kuà’á níi nùú tiàkù ita kuálí yó’o íyo ñàkán naní ña saá tyi, nùní ra kuà’á nùú tiàkù kúú tu ña kán va, íyo ñà yaa, ñà kuáan, ñà kuá’a xí’ín ña ndí’í, ta saá tu ita yó’o, íyo ñà yaa, ñà kuáan, ñà kuá’a, ñà kuá’a tùún xí’ín ñà rosa. Ta, nà tá’án yó nà xìndee xìna’á nàkán kúú na ndàtavá ndi’i mií nùú tiàkù ita kuálí ñá iyo nùú yó vityin, saá tu ña luvi támi xá’àn ña. Tá kù’va ìxa na xí’ín itu ñà ndikuiso na ñà ikú ra ndàtyi’i na ñà ñu’ú na, saá kúú ña ìxa tu na xí’ín tu ita nǔni yó’o, tyi nú íyo ikú ra, ñà yaa kúú ita nú kán, ra kòó xá’àn ñà, ta saá íyo tu itu kuálí ñà kána mií ikú káá, kòó kuà’á nùní ndósó sàtá sàñá kuálí ña, ta kúkun níi ñàmá ìstá ña, ta yá’a yá’a so’o kûnì koo ña.

Ini jardín yó’o ra ndíta nú ita nǔni, kuà’á nùú tiàkù kolor kúú nú íyo, ta kuà’á nùú región ñà ndîkùn ndiaa ñuu Ndǔva yó’o kèe nú kìxaà nú íyo nú yó’o. Ta ndàtyi’i ndi nú ña kuvi sáñà’à ndì historia nú xí’ín nùní. Ndíta nú xà’á mirador ñà ve’e ñù’u, nùú xìndèe na frayle xìndatú’ún na xà’á tyiñu íyo nùú na. Yó’o kúú ña nùú luvi níi ñá’à, nùú xíndita nà kuàki’vi xítondiě’é museo ñà cultura ñà ñuu Ndǔva yó’o. Tú ita nǔni yó’o ra kòó ndítyi ini nú ndàtìin nú, ndakú ini nú kòó xíniñú’ú níi nú tìkuǐi, ta nii kòó kití kuálí yaxí ña’á. Saá, nii tìsǔ’ú kòó yáxí ña’á, ñà kán, ká’àn ndì ra xíniñú’ú ná ndataán na nú yé’é na, án yu’ú káye nà, ná koo nú, na ndataán na nú nùú kòó vìxin, tyi kùtóo nú kaxin.