Regresar   |  
Flor de mayo   |   Lengua Zapoteco, Rincón
Traducciones:
Flor de mayo
Didza Xidza. (Zapoteco, Rincón)
Flor de Mayo, Ita nǔni, Naxó yá tsjin, cacalosuchil, cacalosuchitl, guie’ chaachi
Cédulas similares

Flor de mayo

Didza Xidza.

¿Naka lee len bixhi naka luze'e?

Yaga ni naka lha luze'e zii yaga adelfa lhen Yaga xhila. Kati Rchuguru shyagui, rhiruaj nichi kie, ka rhaka ki lezhian luze'e. Lee zian naka venheeno.

¿Ga rixhën?

Rixhën laguixhi, gha naka yulaa, gha nakaYu bixhi'i, len rhaka rxhën lhada guiajj, guia'a nëtha len yeturla Guixhi taxhun lu yu napa'a lhen Taxhun lhahui guiajj. Rutzëliru lhe rshën lezhi ga zheaj Baja California Sur lhen Sinaloa rchin rhala'a ki Colombia lhen Venezuela. Yagado'o naka lhachí Na'a bunachi tazhe lee yulaa Kanaka tu yëtziliu.

¿Bixhi nëzhiru kie xhtori ?

Yaga nhi bduza ziiguita ziyatela ilhachin Europeos. Guichi nazuaj ki kruzhu Badiano, guyu'u kulhori tu milha gayu gayua chopa un(1552), rhuli chopa Kuie Yaga ni lhen le'e cācālōxōchitl (' guiajj nheekiaj', lhen guiajj xhina lhen neucxōchitl ('guiajj bchin',lhen guiajj kulhori rosa). Kati tu bunachi guchinee, bëni rhu'unhe ki Tlatelolco Bzüje guichi rguixhijene naka gunrhu leen guiaj ni gutzagarhu guixhi yubla, Ki idhui.
Lula'a, ritzaga ki Santa María Zacatepec, nazhuaj tu milha gayu gayua tapha lhalaj (1580), rhinee ki Yaga laguishi nhii quenhi ita nuni kawa (' guiajj xhua lhada rhuaj), rguixhije nahuatl ka tepēcācālōxhōchitl ('guia'a/ rshë lezhi- nheekiaj-guiajj), rguixhije ki "lhaku ki Yaga ni, ilhebi lhen idui, naka bhuen ki purga". Chopa gayua izhaa despuezhi, Fray Juan Caballero, nakhe prior (o inerhu, fraile mayor) ki provincia dominicana ki San Hipólito, lhe rusheajni'i kati rnabe'e na'a lulha'a , benhee Yaga ni lu guichi lhen lee "cacalosuchil" lhe naka chi lu biblioteca Francisco ki Burgoa, kuithi la' yëla.
Chaba guzhekiru lhen gutzagarhu ki izza Tu milha gayu gayua tapha lhalaj (1580) lhen gutzagarhu ki izza tu milha gachigayua tzona lhalaj chí (1770) ki gaka yëtzi lulha'a rutzëliru ki ga rhun chin Yaga ni bza'a. Gayu ki gutzagarhu ki izza tu milha gayu gayua tapha lhalaj (1580) rhinee ga rhun chin remedio lhen tapa guichi nhii rhinee ki rhun chin ki purga, lezka lulha'a ni: " rlha'a Yaga rhatzaj lezhi nazhi lee cacalosuchitl, ki guiaj kie nhelli o yaga kie, naka nizha purga lhen rbeaj ki xhcuerpuru lhe malha lhe ruzhu reo nalhee ki tuzhiaga. Lhen nizha ni tú zian buluhuaka tu kuri raka iluta kuinhi". Quiezii, tuzhi gutzagarhu ki izza tu milha gachigayua tzona lhalaj chí (1770) rhula'a rhun chin purga zinka nhu rhun cuenta, yeturla rhinee ga rhun chin ru'un lahuilhe whe'e ki nharhu lhen niarhu: nhitagaka Yaga Nazhi lee cacalozuchil le rbiee guiaj when, Le rhilalee lhen regakhe ki xhlagui rhun chin ga naruaj dxita ruhuaca". Guiaj chen, lhen lee zian luze'e, naka yaga venheeno, le na'a rhubanirhu ki gutzagarhu ki izza tu milha gayu gayua tapha lhalaj (1580) Rhinee rhun chin ki purga. Guichi ni nazuaj orna raka yutzuhuee xhën beti kazi zheraka bëni lulha'a, kanaka ziiguita lhen yelathi América. Runrhu pensarhi ki izza bayëchi ni, bunachi rakagake bayëchi le na'a tu gunne chin yaga ni para ruruaj le malha ki shcuerpugake "le ruzhu le gake nalhee" le rhui xhihuegake.

¿Nhaka rhun chin na'a?

Guiaj chen rhun chin lulha'a cati yu'u lhani lu yëtzi, lee mas tugunhe chin para tuzekine ki cruzhu na tzona tza mayo, tza ki Santa cruzhu. Lu yëtzi xhitza ki Istmo ki Tehuantepec, guiajj ki yaga ni, nazilhee guie' chaachi, rhui'i bë xhixhi bupu, le ridui nekini bchina ki xhua len zia'a le ruzhu lu lhani. Lee Mixteco Ki guiajj ni rutzaga le lhen xhua. Rekiru ki le rutzaga le lhen qulhori, xhua rhazaru len guiajj chen rhazaru naka tuzhi culhori: Chiguichi, gulaj, rosado,xhina'a lhen azul lu xhua; chiguichi,gulaj, rosa, xhina'a lhen magenta lu guiajj chen. Qulhori len bë xhixhi ki guiaj chen rhalaru ki bunachi kierhu ziyalha, bulagaque lazii iropha yaga ziiyatelha. Guiaj chen guixhi naka chiguichi len ti rila'a, lhen kati lhati semilla rhuna tu huaj yëlaj guixhi nua xhe tzutzu qulhori café.

Guiaj chen lu la' yëla

Ki gului'i xhtori ki guiaj chen len naka rutzaga len xhua. La' yëla guzhatu Chopa quie xhën yaga. Chiee guiaj kikie qulhori leen zagaka kikie yu lulha'a. Guzhatu xhini'i ga rhului'i ki convento, ga tutzaga frailes dominicos tue didza len tuyue'e guía rhala ki ciudad. Na naka ga tadannle bunachi rayugaque Museo ki culturas ki lulha'a. Yaga ni rxhundazii: ti nayatzeje niza len naka tzutzu tinu bëa runditjeba len ti rzi'i xhihue. Nhapalee ventaja: !biyua tibi tuniba lee! Ki lhena rnetu iduzaa ga naka zaaka yugute Ciudad len yëtzi ga ku rësha Büyi, kabi tareje tu zhiaga.
Traducción y voz en lengua Didza Xidza. (Zapoteco, Rincón): San Miguel Reagui
Editor responsable: Enrique Scheinvar Gottdiener , escheinvar@gmail.com

Forma de citar:

De Ávila A. 2026. Flor de mayo (Zapoteco, Rincón; López -Herrera C.). v.1.10 Cédulas del Jardín en lenguas originarias. https://cedulasdeljardin.mxcedula/JebOax/flordemayo_zar accesado el 35 de junio de 2026
Esta versión: v.1.1
Versiones previas: Aún no hay versiones previas
Compartir esta cédula en tus redes
Licencia. Se concede permiso para copiar, distribuir y/o modificar este documento bajo los términos de la Licencia de Documentación Libre de GNU, Versión 1.3 o cualquier versión posterior publicada por la Free Software Foundation; sin Secciones Invariantes, Textos de Portada y Textos de Contraportada.
Visitas: 1    
Programación y mantenimiento

Enrique Scheinvar
Investigador por México, Secihti/JebOax
enrique.scheinvar@secihti.mx

Diseño web

Alma Lizeth Pérez Bautista
Servicio social, JebOax, 2023

Enrique Scheinvar
Investigador por México Secihti/JebOax, 2025

Licencia

Este software se distribuye bajo la Licencia Pública General de GNU (GPL) versión 3, lo que significa que es software libre: puedes usarlo, copiarlo, modificarlo y redistribuirlo bajo los términos de la licencia. El código fuente está disponible públicamente para fomentar la transparencia, la auditoría técnica y el desarrollo colaborativo.