Regresar   |  
Guie’ chaachi’   |   Lengua Zapoteco, Istmo
Traducciones:
Guie’ chaachi’
Didxazá (Zapoteco, Istmo)
Flor de Mayo, Ita nǔni, Naxó yá tsjin, cacalosuchil, cacalosuchitl, guie’ chaachi
Cédulas similares

Guie’ chaachi’

Didxazá

¿Xi sica lá’ ne tuuca’ nga lisaa xti'?

Yagaga’di’ nácani ngeca lisaa xti' ca yagaga' adelfa ne algodoncillo. Ra uganu ti ndaa ñeeni, lu xtalepe’ ca yaga xti' lisaadi’, ruxooñe’ cadxi nisa ni rului’ niidxi. Xtalecani nácacani venenosa.

¿Paraa rirooba’ni?

Rirooba'ni ndaani' gui’xhi' lu layú nandá’, lu layú qué rianaca nisa, ne randa rirooba'ni ra cá bi ca guié, selvas bajas ne lu xcaadxi gui’xhi' tropical lu ca layú ra qué riaana nisa ne sica yagahuiini’ rupícola. Ridxelanu laa nagui’xhi’ Baja California Sur ne Sinaloa rugaanda Colombia ne Venezuela. Dunabepe' sicarú yagahuiini'di’ ngue runi binni ruzuhuaani lu ca layú nandá' lu guidubi guidxilayú.

¿Xi nannanu lu xquendanabanini?

Yagaga’di’ dunabepe' nga bizuhuacabeni ndaani' guidxi Zaguita niru guedandá ca europeo. Códice xti' Cruz Badiano, ni bidiee lu ti guixhiaapa gaayu' gayuaa chupa lategande bichii ne chupa iza, rului’ chupa ca yagaga'di’ ne ca lá cācālōxōchitl (‘guie’ bia’qui’’, ne guie’ naxiñá’) y neucxōchitl (guie’ nupi, ne guie' naxiñaté). Ra tuuxa naaze dxiibi laa la, médico xti' Tlatelolco ni bi’ni’ códicedi’ rudii diidxa' gaca’ ti nisa ne guie'di’ ne xcaadxi jmá, ti gue’ni.
Lula’, gui’chi' xti' Santa María Zacatepec, ni gucuá lu ti guixiaapa gaayu' gayuaa tapa lategande iza, rini’ xtiidxa' yagaga’ gui’xhi' xti’ lisaadi’ sica ita nuni kawa (‘guie’ xuba’ xti' peña’), ni ribi’xhi’ lu náhuatl sica tepēcācālōxōchitl (‘dani/gui’xhi’-bia’qui’-guie’’), ni rului’ná’ ne rini’ “guidiladi yagaga'di’, gagui’ ne guecabe laa, zanda guiquiiñe'ni sica purga”. Gudi’di’ chupa gayuaa iza, fray Juan Caballero, ni naca dxa prior (gue’dxe’ gola) xti' yu’du Santo Domingo, ra yanadxí nuu jardindi’ ne provincial (xaique), ndaa guidxi dominica xti' San Hipólito, ni guca’ xirooba’ layú xti' lu layú ni yanna naca Lula'. Bitieebe ti yagaga' xti' lisaadi’ ne lá “cacalosuchil” lu ti guichilibilisaahuiini’ ni rapa lidxi xquiapadiidxa’ Francisco de Burgoa, ni nuu cue’ Jardín.
Pa guchaaganu ca gui'chi' xti' ti guixiaapa gaayu' gayuaa tapa lategande iza ne ca gui'chi' xti' ti guixiaapa gadxe gayuaa chona lategande bichii iza xti' ca guidxi Lula' zadxelanu bidxaa sica biquiiñe’ yagadi'. Gaayu' ca gui'chi' xti’ ti guixiaapa gaayu' gayuaa tapa lategande rini'ca’ ra riquiiñe'ni sica medicina ne tapa ca gui’chi'di’ rini'ca’ biquiiñe'ni sicasi purgante, zaqueca rari’ ndaani' guidxi Lula': “laca nuu ti yaga gui’xhi' lá’ cacalosuchitl, ra guie' ne guidiladi xti' yagaga'di' gagui' naca nisa purgativa ne ribee ladi binni guirá' ca xpiadxaba’ ni ribendú ca frialdad. Ne nisadi’ huayanda xtale ni ma' xadxí nuuca' qué randa riniibica’. Huaxa tobisi ca gui'chi' xti' ti guixiaapa gadxe gayuaa chona lategande bichii iza nga ni ruzeete’ guendariquiiñe’ xti'ni sica purgante, xisi la, qué rulabidi’ni, ne xtobi la, rini' sica riquiiñe'ni ra guiruugu’ xiixa paraa ná’ o ñee tuuxa: “nuu chupa chonna yayaga’ ni rabicabe cacalozuchil ni rudiica’ guiehuiini’, guiza’ rindanaxhica’ ne nácabe ca xpandagaca' ra guicaca’ ra birecue’ dxitaladi binni runichaahui’cani”. Guie' chaachi', sicasi xtale ca lisaani, nácani ti yagadxaba’ ngueruni ridxagayaadu ca gui'chi' xti' ti guixiaapa gaayu' gayuaa tapa lategande iza ruzeete’ca’ biquiiñe'ni sica purga. Ca gui'chi'di’ bia'si lu ca guendaguidxaro’ ni biiti xtale ca binni Lula', zaqueca ca guidxi xti' Zaguita ne xcaadxi ca guidxi xti' América nga dxi gucácani. Rini’ iquedu lu ca iza naguundu’que, gucalugu’ ca binni que o zandaca biquiiñe'cabe yagadi’ ti gusilácabe ladi lu ná’ ca xpiadxaba’ ni runi huará laaca'.

¿Xi sica riquiiñe’ni yanna?

Guie' chaachi' riquiiñe'ni Lula' lu ca saa ni raca lu ca guidxi xti', huaxa jmápeca nga riquiiñe'cabeni ti gusuchaahui'necani ca Cruz lu chonna gubidxa beeu mayo, laní xti' Santa Cruz. Lu ca gudxizá xti' guidxiyube', ca guie' xti' yagaga'di', ca ni la’ca’ guie’ chaachi’, rudiica’ xinaxhi xti'ca' bupu, ti nisa nabupu naca ne xuba' ne biziaa ni riaazi’ ra cayaca saa. Lá guie'di’ lu diidxa' mixteco laca nápani xiixa ne xuba'. Rabidu nácani runi ca tiee xti'ni, ti xuba' ne guie' chaachi' bidxiiba’cabe zedayaca nguecasi tiee xti’cani: naquichi’, naguchi, naxiñaté, naxiñá' ne nasiá ca xuba'; naquichi', naguchi, naxiñaté, naxiñá' ne magenta ca guie' chaachi'. Huaxa ca tieedi’ ne xho’ xti' guie' chaachi' la, nácani ti guenda ni bisaanané ca gula’sa’ binnizá laanu, ca ni gulica’ guiropa’ ca yagadi’ lu guidubinaca ca ndaga lisaa zedi'di'. Guie' chaachi' gui’xhi' la naquichi' ne qué rinda’di’, laga caadxi bidxihuiini’ ni rudii yagahuiini’ xuba' gui’xhi' nachuga ne nayú gudiladica’.

Guie' chaachi’ lu Jardín

Ti ganda guluina’du xtuuba’ xquendanabani guie' chaachi' ne ni napané xuba’ la, ndaani' Jardín bizuhuaadu chupa neza dagulisaa ca yagaga' lisaadi'. Guirá' tiee nga ca guie' ni nápacani ne gadxé gadxé layú xti' guidxi Lula' nga zeedacani. Bizuhuaaducani xañee mirador xti' convento, ra bidxiña ca frayle dominico dxique ti gúicadiidxa’ ne guyadxica’ guendasicarú xti' ca dani ni nuu lu neza guiá’ xquidxinu. Yannadi’ nácani ti ra jmá riula’dxi’ ca binni ni redaganna Museo de las Culturas xti' Lula'. Cadi naganadi’ nga guzuhuaa ca yagaga'di’: cadi naquiiñe'di’ guzeenucani ne dunabepe’ nga rudxilúcani ca plaga ne guendahuará. Tobi ca xhisaca xti’ni nga: ¡gaxti' qué randa runi ca birí arrieracani! Ngueruni rabidu naquiiñe' gusuhuaacani ca ra espacio público ndaani' guirá' guidxi ra qué riaba guendanaga’nda’, ti runiná guendanaga'nda'cani.
Traducción y voz en lengua Didxazá (Zapoteco, Istmo): Juchitán de Zaragoza
*yuunenisa@hotmail.com
Editor responsable: Enrique Scheinvar Gottdiener , escheinvar@gmail.com

Forma de citar:

De Ávila A. 2026. Guie’ chaachi’ (Zapoteco, Istmo; Guerra- N.). v.1.10 Cédulas del Jardín en lenguas originarias. https://cedulasdeljardin.mxcedula/JebOax/flordemayo_zai accesado el 34 de julio de 2026
Esta versión: v.1.1
Versiones previas: Aún no hay versiones previas
Compartir esta cédula en tus redes
Licencia. Se concede permiso para copiar, distribuir y/o modificar este documento bajo los términos de la Licencia de Documentación Libre de GNU, Versión 1.3 o cualquier versión posterior publicada por la Free Software Foundation; sin Secciones Invariantes, Textos de Portada y Textos de Contraportada.
Visitas: 24    
Programación y mantenimiento

Enrique Scheinvar
Investigador por México, Secihti/JebOax
enrique.scheinvar@secihti.mx

Diseño web

Alma Lizeth Pérez Bautista
Servicio social, JebOax, 2023

Enrique Scheinvar
Investigador por México Secihti/JebOax, 2025

Licencia

Este software se distribuye bajo la Licencia Pública General de GNU (GPL) versión 3, lo que significa que es software libre: puedes usarlo, copiarlo, modificarlo y redistribuirlo bajo los términos de la licencia. El código fuente está disponible públicamente para fomentar la transparencia, la auditoría técnica y el desarrollo colaborativo.