• n'i⁴n'i⁴: lengua dibaku, cuicateco de Santa María Pápalo
• pemb: lengua ombeayiüts de San Mateo del Mar; término genérico para Leucaena spp.
• tnúndétè: lengua tnu’un dau, mixteco de Tilantongo
• yaglia: lengua dixdà, zapoteco de Mitla
• yka nda’ jwi’ya, kwilyo’o: lengua cha’ jna’a, chatino de Panixtlahuaca; término específico para “huaje del valle de Oaxaca”; etimología: ‘árbol huaje tuza?’, ‘su espos@’
• huāxin: náhuatl de la Cuenca de México, siglo XVI

Tùndǔva

Leucaena esculenta (Moc. & Sessé ex DC.) Benth

FABACEAE

Iyo nú iin níí mǎ’ñu Ñuu Kǒ’yo, íyo tu nú tyí vǎsó án sur ñà Ñuu Kǒ’yo Ká’nu

nùú ni’ní kútoò nú koo nú, án nùú vàxi ndúú ni’ní níi. Íyo tu nú ikú ítyi nùú kòó súkun níi ta nii kòó nìnù níi mí Ñuu Ndǔvá yó’o, saá tu Ñuu Ìtia Ndio’o xí’ín Ñuu Kuàtyi.

Ñà và’a yáxí kúú nduva kána nda’á itún yó’o nùú na tá’án yó Ñuu Ndǔvá. Và’a yáxí tu na ìkù ítiá kuálí nda’á nú, và’a tu yáxí na tìtí kána nda’á nú, ndiàà xùxa yaa kána tokó nú, xà’á ña yáxí tìkuxí nú, và’a yáxí na. Kíyà’vi níi nduva nú nùú yà’vi Ñuu Ndǔvá yó’o iin numi, iin numi ña ndéé kíyà’vi yòó octubre iin saá ndiàà marzo. Và’a yáxí nduva yó’o tée kuîí ña, và’a yáxí tu ña tée ítyi va ña, yatan ña nùú xiyó ta tàxìn ñà nùú yǒso ra kua’à vila kuálí kaxí na xí’ín ìxtá. Nà tá’án yó xìndee xìna’á kì’in na kuénda tú và’a kúú itún yó’o, kòó xàtù nú, ñàkán kìxàá na yáxí na ñà’a kána nda’á nú. Kòó xàtù nú tyi lo’o níi ñà ká’àn nà xí’ín mimosina kúú mií nú, ñà yó’o kúú ña xàtù, ta tyíndieé tá’án ña xí’ín nú ná kǎxí níi kití nú.

Tée naní nduva saá naní ñuu nùú ndéé yó tiká’án kuití, saá naní ña nùú na tá’án yó nà ndátú’ún inka tù’un. Nà zapoteco ra Lua án Lula’ naní ña nùú na, na Ñuu ísàví Ñuu Ndǔvá kátyi nà xí’ín ña, ta nà íkòó ra Huāxacac naní ña nùú na. Iin tutu naní códice Mendocino, ñà tiàa na Ñuu Kǒ’yo kuìyà 1520, nùú tutu yó’o ndósó ndi’i kìví ñuu yatá xìtàxi xǔ’un nda’á na tyíñu xìnani triple alianza. Yó’o vàxi tu kìví Ñuu Ndǔva va, tyi ndiàà nà yó’o xìtaxi xǔ’un. Ñàkán, nùú tutu yó’o ndàña’à nà iin xìkí lo’o, ta nùú xìkí lo’o yó’o ndàña’à nà xìní nà ìví, ta mí ini yu’ú na ìví yó’o kàna nú nduva lo’o ra ndósó ìñù nduva nda’á nú, ñà yó’o kúnì katyi ñà saá Ñuu Ndǔvá kúú ña ndàña’à nà yó’o.

Sǔvi ñà’a kaxí kuití yó kana nda’á itún yó’o, và’a tu xíniñú’ú na sì’và nduva nú kuvà’a sìkì nda’á na, sìkì sùkún na, sìkì sò’o na, xí’ín ndiáa kà ñà’a kuálí kûnì mií na xiva’à nà xí’ín rí. Ta xà’á ña và’a sánda’à nú ñu’ú, xà’á ña và’a yáxí kití nú, xà’á ña kán xí’ín xà’á ña ndakú ini nú kòó îtyì kama nú, xà’á ña kán sava ñuu ndíkùn ndiáa Africa xí’ín Asia sándùtià tyiñu na tùndǔva yó’o, án ndiáa kà itún tá’án nú yó, ra ndátyi’i na nú nùú xà kùyǎndá, nùú ñu’ú kòó xǎ’an kà, nùú ndákù’un ñu’ú. Saá íxa na ñuu ikán, ta sana xíni ñú’ú saá asa tu yó yó’o, ndatyi’i yó itún yó’o ra kù’ùn nú ndèe nú nùú kòó xǎ’an kà, nùú ndákù’un sítií, ña kuvi nanda’à ñu’ú nùú ndéé yó.