Ita yu’ú da’an davi ndátú’ún na ñuu Chigmecatitlán, ndíkùn ndiaa ñuu Ìtia Ndio’o.

Ta īzquixōchitl naní ña nùú na ñuu íkòó nà ndéé tyí Cuenca ña ñuu Kǒ’yo, ña siglo XVI. Nùú kàna kìví ita yó’o: ita esquite.

Tú ká’àn nà xí’ín ita yu’ú iin kátyi kúnì koo nú xí’ín nú borraja, saá tu nú gulabere (á sasanile) tú heliotropo xí’ín nú nomeolvides. Sava nú itún yó’o ra, iyo túmí kuálí sàtá ìkù nda’á nú. Sava nú ra, tée íxa ndo’ó tìso’ma káá ixa ita kuálí nú, ndákàvà ko’ndo ña íyo ñà nda’á nú.

Ikú naní monte cristo, nùú ndakitá’án Honduras, Guatemala xí’ín El Salvador ikán íyo nú ita yu’ú yó’o. Ñà kán và’a íyo nú xìkí nùú ndákaka vìkó núú, nùú ni’ní ta saá tu nùú ndíkàà lo’o kaxin. Xà yàtyì níi ví xíniñú’ún na itún yó’o, tée tǎ’an kì’vi na europeo ndakundee na mí ñuu yó’o xà saá ví íyo nú nùú ni’ní ñà kuà’àn tyí sur, kèe ña Guatemala iin saá ndiàà Michoacan. Ikán íyo nú ndiàà vityin va, sava ñuu ra ndíta nú yé’e ñù’u na, ndíta tu nú kamisanto nà.

Ita kána nda’á nú itún yó’o ra, nà íkòó nà xìtiaa poema yàtyì, kuìya 1520 xìtiaa níi nà kìví ña nùú tutu, saá ìxa na tée mí sàkán lo’o níi kuìyà nìyà’a ñà kìxaà nà sǎ’án nìkì’vi na ndàkundee na ñuu yó. Nà frayle, nà kìxaà nùú nùú kuití ñuu yó ñuu Kǒ’yo Ká’nu sàkuǎ’á na ndatú’ún na tù’un íkòó ra, ta sáa kì’in na kuénda luvi níi ká’àn poema tiáa na yó’o, ñà vàxi nùú tutu ndìkuiso na naní: cantares mexicanos xí’ín Romances de los Señores de la Nueva España. Kuà’á ityí ndàña’à nà ita yu’ú xáá ña nda’á nú itún yó’o saá tu ita kuálí naní rosita de cacao, vàxi ña nùú tutu yó’o. Ita rrosita ñà cacao yó’o ra, ñà yó’o kúú ñà tâxìn kuàkìta xí’ín rá nùní xí’ín yó, rá xí’ín níi nà ñuu Ndǔva, rá ká’àn na xí’ín téjate. Ñà yó’o kúú ña ndáxà’àn támi rá xí’ín. Ñà ita kuálí yó’o ra cacahuaxōchitl naní ña nùú na íkòó. Saá, yó’o vàxi iin ña’ñu lo’o ñà kúú poema yó’o:

 

Sava ñuu ndîkùn ndiaa mí ñuu Ndǔva yó’o ra ndíta níi tú ita yó’o yé’é ñù’u na, saá ndíta nú ñuu naní San Andrés Huayapan, iin ñuu lo’o yatyin níi ndíkàà xí’ín ñuu Ndǔva yó’o. Ta saá, ná ña’á, ná zapoteca, ná íyo tyí Istmo ñà Tehuantepec xíniñú’ú ná ita yó’o kâtún xìní ná kù'ùn ná vikó íyo ñuu ná. Ita yó’o ra Guie’ Xhuuba’ naní ña nùú na zapoteco, ta saá íyo tu ná ña’á naní saá va. Ita yó’o kúú tu ña tâán nà xí’ín rá nùní xí’í na tée íyo vikó, ta tyíkàà nà lo’o sì’và xí’ín rá, ita yó’o kúú ña támi níi xá’àn rá xí’ín, ta saá tyíkàà lo’o tu na ita nǔni xí’ín ra.

Ndàtyi’i ndi indàá tú ita yu’ú yó’o ini jardín etnobiológico yó’o. Kù’va kùmí métro káá súkun nú, su tá’àn xá’nu ka va nú. Iin na ve’e, nà tá’án yó, nà ndéé kuà’àn tyí istmo nàkán nìsòkó nú nùú ndi, lo’o níi va nú kìví kìxaà nú, kù’va ùvì metro káá súkun nú tée kìxàà nú. Ta, xà ndúkun níi ndi tavá ndì sì’và nú, ndátyitá’án ndi ñà’a ñú’ú ini ita kuálí nú na kana sì’và nú án ndikín kuálí nú, su xìín nú tavá nú sì’và nú. Saá, sana ndixa kúú va ña ká’àn na kátyíñu jardín yó’o, nà kèe tyí istmo, ñà ndatyitá’án va yó nú sàtá tá’án nú, saá ndakana tiò’o nú ña kuvi ndataán yó nú, tyi kòó kana sì’và nú.