Regresar   |  
Sabino o ahuehuete   |   Lengua Zapoteco, Istmo
Traducciones:
Sabino o ahuehuete
Didxazá (Zapoteco, Istmo)
Ahuehuete, Sabino, Tùíkun, ‘ísabino

Sabino o ahuehuete

Didxazá
 
Jardín Etnobiológico de Oaxaca

Nombres indígenas

  • nuyúkún (lengua sahin sau, mixteco de San Miguel el Grande)
  • yagbejdx, yagguitz (lengua dixdà,zapoteco de Mitla)
  • yka kityee kityin (lengua cha’jna’a , chatino de Panixtlahuaca); etimología: ‘arbol pino pluma’
  • yya2cu2 (lengua dibaku, cuicateco de Santa María Pápalo)
  • āhuēhuētl (náhuatl de la Cuenca de México, siglo XVI)
sabino, ahuehuete

Científicamente la la'ni

Taxodium mucrunatum Ten.

Lisaa xti'

CUPRESSACEAE

Ca layú ra nuuni

México y Guatemala
Riroobani lu ca gue'la' ne ruaanisa xti' ca guiigu' ne ra cuxooñe' nisa, lu ca valle nuu lade ca dani ni ridi'di' luguiá' que ti guixhiaapa gaayu' gayuaa mnsm.

Información histórica ne etnobiológica

Ni niru jmá runibia'cabe ladecani la, lá' “yagaga' o yaga Tule”, riroobani ndaani' Guidxi binnizá Santa María Tule, bia' lu chii ne tobi Kilómetro neza oriente xti' Guidxi Lula' xti'nu. Nápani bia' chupa guixhiaapa gayuaa iza; ca estudio Arqueológico huayaca rini'ca' guidxidi' maca nuuni niru ca dxidi', ngueruni zandaca ca binni guidxidi' nga ni bizuhuaa o gúpaca' yagaga'di'. Zandaca ca gui'xhi' naga' xti' xtipe' layú ra yannadxi zuba xquidxinu, ne zaqueca ti ndaa layú ni yanna naca JEB, gucaca ti gui'xhi' naro'ba' ni gupa xtalepe' yagaga' sabino. Ngueruni ribinu ca yaga xti' yagaga'di' ni gaca'né ca escultura ne ca bangu' ra rizila'dxi' binni ni zadxe'lu' lu guidubinaca ra zizalu' zigudiilu' bieque lu jardindi'.
Lu ca diidxa' cá xti' gudxi Lula' zadxelanu cá diidxa' ni rini' xi sica biale Yagaga' Tule, ni rului'cabe laaca' sica didxayooxho', huaxa zandaca bialeca' luná' ca binnirucaa ni rabicabe Románticos, ca ni biuu lu ca niru iza xti' gayuaa iza deru' gudi'di'. Tobi ca diidxa'di' rini' xi sica bizuhuaa Quetzalcóatl yagaga' sabinodi' o ti profeta ni biree lá Pecocha, ni nácabe binni Nicaragua laa, ni nácabe laca laa nga biza' Cruz ni ma' napa xtale iza cayaapa' Huatulco. Nuu xti diidxa' ni ná, raca xtale iza ca binni guleza guidxi Tule, bigaca' yagaga' ne qué ñuniluca' bitixhaata'ca' mani'. Ra zedi'di' iza, bidale ca xhi gusibá ne guidxidi' bedaguinaase' guendariaadxa' nisa laaca'. Condoy, binni nadxibalú xaique guidxi ayuuk (mixe), ti dxi gudi'di' nezaque, ra cabigueta' lu dani, ca gunaa, nguiiu ne mani' ra biiya'ca' laabe, gunabaca' gacanebe laaca'. Biaabe laaca' ra biiyabe cayuuba' ne cayaca arrepentirca', gucuaabe dximba ni canacaabeque ne bitaabibeni layú. Zaque nga bia' xtale zá nananadondo ni bedagusabaca' ti nisaguiero', ni bedagucueezadxí gusibaque. Lu dximbaque guchendú caadxi biiutu ne guidubi bieque xti'ni bia' ti gudxa. Bisaana Condoy dximba xti', naca ahuehuetero', sicasi duuba' xti'.
Niru guedaguihuini lu ca diidxa' rabicabe romántica lu xhi biree lá porfiriano, ca yaga sabino ma' napa xtale iza, dunabepe' nga huayapaca' ti xhisaca lu xquenda ne xpia' guidxi Lula', canini cá iza yooxho'. Rihuinica' lu ca mito rini' sica bizulu civilización Mixteca alta xti' Lula', rului' niru chupa miati' (ti gunaa ne ti nguiiu) cayale lu birungu, xti'xhi' ti yagaga' sabino.
Traducción y voz en lengua Didxazá (Zapoteco, Istmo): Juchitán de Zaragoza
*yuunenisa@hotmail.com
Editor responsable: Enrique Scheinvar Gottdiener , escheinvar@gmail.com

Forma de citar:

De Ávila A. 2026. Sabino o ahuehuete (Zapoteco, Istmo; Guerra- N.). v.1.10 Cédulas del Jardín en lenguas originarias. https://cedulasdeljardin.mxcedula/JebOax/sabino_zai accesado el 34 de julio de 2026
Esta versión: v.1.1
Versiones previas: Aún no hay versiones previas
Compartir esta cédula en tus redes
Licencia. Se concede permiso para copiar, distribuir y/o modificar este documento bajo los términos de la Licencia de Documentación Libre de GNU, Versión 1.3 o cualquier versión posterior publicada por la Free Software Foundation; sin Secciones Invariantes, Textos de Portada y Textos de Contraportada.
Visitas: 21    
Programación y mantenimiento

Enrique Scheinvar
Investigador por México, Secihti/JebOax
enrique.scheinvar@secihti.mx

Diseño web

Alma Lizeth Pérez Bautista
Servicio social, JebOax, 2023

Enrique Scheinvar
Investigador por México Secihti/JebOax, 2025

Licencia

Este software se distribuye bajo la Licencia Pública General de GNU (GPL) versión 3, lo que significa que es software libre: puedes usarlo, copiarlo, modificarlo y redistribuirlo bajo los términos de la licencia. El código fuente está disponible públicamente para fomentar la transparencia, la auditoría técnica y el desarrollo colaborativo.