Regresar   |  
Grana   |   Lengua Mixe, Mixe Medio del Este,
Traducciones:
Grana
Ayuuk. (Mixe, Mixe Medio del Este,)
Dactylopius coccus
Nom RedList Cites
Choxa la nanda, Grana fina, Mi chech nüik, Ndukun, grana cochinilla

Grana

Ayuuk.
 
1 Jardín Etnobiológico de Oaxaca   |   2 *mariana.zarazua@secihti.mx Investigadores por México Secihti/Jardín Etnobiológico de Oaxaca
  • pèa: zapoteco de Tlacochahuaya

Nombres actuales

  • baguùu’g: zapoteco de San Lucas Quiaviní
  • beguug : zapoteco de Mitla
  • bwa: zapoteco de Chichicapan
  • má biǎa: (‘animal nopal’): zapoteco de San Juan Mixtepec
Yi grana huaa yi tuk yujk ma yeecp ma nopales. Jak mutzk cadinen tuk mook pajk etz jak mëj cadinen tuk lenteja. Yi chinches ma shtzus’m etz yi cigarras ma nenpy co añe yi mugug jaquem yi grana. Jada familia yujk huaa yajk tuk ixcap co mëdj aw ma shupx, yi savia ujtz o nepñ huingpy yujk.
Yada grana mëdj yi majk mugug ma quem na yeecpy ma na aay it tzooye Argentina ja’ach Texas, je co yi oj yajk domesticarach mëdj yi majaych. Domesticar huaa yajk tipy co jay ixich tzooye jequë, yajk jingoñ ma tzuj tumby. Ko oj yeeck yi grana huuaa yi tuk mëj logro ma yi kajpn originarios del sur de México, yi moyem colorante tzaps ma yajk ajodapy tzooye jumet am miles. Yajk xëëmoy “grana fina” etz mubad yajk ixcapych mëdpy mugug ma quem na yeecpy. Nidun ixcom yi yada, tshupx yi savia ma nopal etz mubad juqyat. Je co yi, mëdatpy niguëshm cera poob, mepysh etz ootzn mëd, yada cubierta ma grana fina huaa yi ixcom pu’ush, na poob, je co huaa janeky jachy.

¿Ma tzinaa?

Yi grana fina jeyi yeec ma nopal ma quem yajk pumpy, ma ni te yajk domesticarane ya México tzooye jekshepy. Je tuk ma yajk ixcajp jem Wuajkwuim [Oaxaca] ixcom “nopal de San Gabriel” etz ja huingpy “nopal de Castilla”, ca yi tzooñ ma España. Yajk pum etz yajk ixitpy yi metz nopal ya jada Jardín, ma jachy yajk ixquepy yi aay nopal ma San Gabriel huaa yi tzuchk lustroso etz yi pëjy anaranjado, timeye aay Castilla huaa yi opacas etz azulosas etz yi pëjy putz. Yi metzk nopal epyñ, pëky quem jay, co dun tzuj jak yeeck ja grana ung.
Yi nopal madj domesticados ma yajk ixich grana fina huaa yi amay, ixcom yi yujk etz jeyi yeeck ma it templados; ka mu madëk an it, ni pëky ma nax quexm. Putspy co oy nijk ma kojpk wuin, mëd jojk. Jem Wuajkwuiim [Oaxaca] yi grana huaa nex yajk ixitpy jem Mixteca etz ma Valle, nidun ixcom ma cañadas etz laderas nexpy ma sierras.

¿Tzoo kashek?

Ja toxy ma te majane grana fina huaa yi pik, poob etz jem tzecsh ma nopal. Ka ok yuk’shn co yooñ aw, kashek popote pëjy, jem tëñ ma yi carnita nopal. Ja yei huaa yi jak mutzk, mëd quekn etz oyeb queek jeye jingon co hueene juquyach, naquen xëë. Ko quesh, yi toxy etz yei huaa yi mutzk etz huaa kashek mick tzaps, canen nibech poob. Miidachpy tëjky ma tumoyeb yooy ma nopal. Co yeec ka ok yooyñ etz ni yajk pidzem’n yi capa de cera poob. Yi toxy pikj jimbich etz yi yei pem capullo ixcom tubo. Co të majay pidzem ma capullo etz quektzondakt.
Ko quem te ok yajk ixich yujk, yi grana fina ka ok yeecne ma ka jay ixichy. Yajk ixitpy mubad co tëts, tu poj. Ni dun yajk ixich co huingby yujk jich’yex etz yajk pëkych yi grana silvestre co pidzem ma yi nopal. Yi grana silvestre mu madekpy yi grana fina, co amaye etz yajk togoypy nopal co ka yajk ixich. Huaa mubad yajk abashpy yi nopaleras mëd estacas o mëd ujtz epyñ etz ka yi yujk etz joon tudk tzusych yi aay etz jëshech grana. Abykyk co yajk ixich, yi jay ma Wuajkwuim ixichpy nex yi yujk mëd rezos etz ofrenda de copal etz velas.

¿Ti yajk nijawuep historia?

Ya yada Jardín Etnobiológico de Oaxaca te yajk ishpëk co yi grana mëd yi nopal yajk domesticarach co tun co ninigxe niwuats yajk coy, canem nex jay tuk juqyuach yi cam etz canem nex dyajk tundy co wuit yajk coy. Dun ëts jinmay co yi “nopal de Castilla” etz yi grana viva oj nijch nee joch ma canoa tzoye sur de México ja’ach ma Sudamérica, etz yajk pidzemdy yi tinte ma it nax tëts etz templado ixcom Valle de Oaxaca. Jem oj yajkshon yajk ajodach yi tzaps color mëdpy yi incas etz huingpy kajpn ma tzoompy Andes.
Documentos antiguos kashek co jem Wuajkwuim [Oaxaca] centro nex may pidzem grana, kanem nech ja’ach yi europeos, yi Mixteca etz Valles Centrales jeye nex queshpy tinte ma Tenochtitlán, capital mexica. Co oj ja’ach invasión europea, yi kajpn yajk pidzem nidun may etz tzuj tinte tëgic mogopx 300 jument am, mabad co oj ja’ach yi ingleses etz alemanes otz yajk tzondëk yi anilinas co 1850. A lo largo de tres siglos yi grana ma Wuajkwuim [Oaxaca] tzoompy yi nex tzuj yajk tökpy ni’ichy it naxwuim. Yi producción meyñ’moy yi kajpn etz oj cajpn yeec etz oj jimbich teegig ok jak mëj etz cumeyñ ma Nueva España. Jeye niwuim [Ciudad de México] et Puebla nex jak mëj kadinem Wuajkwuim [Oaxaca].
Time yi tabaco, cacao etz yi caña de azúcar, ma nex pem yi esclavos ma haciendas, yi grana huaa nex yajk ixich ma kajpn indígena, yi nex nijawueb tzoo aixe yajk ixich tzoo mubad pidzem grana. Yi grana meyñ moy ja españoles, ma nex anem ma ni’ichi it naxwuim ti töky. Ja rey etz virrey etz huingch anemby cuhuandy yi kajpn ma Wuajkwuim [Oaxaca] kadinem ma huingpy kajpn. Ko kajpn oj yajk kowuañ xam yi nax ma Wuajkwuim [Oaxaca] huaa yi 70 % comunal.
Ko Benito Juárez, nex jument 12, tzooñ yooipy ma Guelatao mabad Wuajkwuim [Oaxaca], ja’ach ma tëjk familia Maza, ma tze Josefa nex tun ixcom tëjk tumby. Ja mish oj tun tzondäk ma tuk nopalera de grana. Ko jumet oj nex, etz jada experiencia co mutzk mëdpy yada yujk oj jinmay yi Juárez co yi tokpy ma Wuajkwuiim [Oaxaca] te nex tin ixteyñ co dyakj meyñ yi grana etz ka ex ok ixteyñ tzoo mubad tun etz meyñ paadch.

¿Ma yi color pidzem etz ti yajk coypy mëd yi?

Yi hemolinfa ma yujk mëdachpy dun yi ixcom nepyñ ma ëts mëdatm etz ixcom huingpy yujk. Yi hemolinfa grana huaa mëdachpy ácido carmínico, tuk sustancia compleja etz estable ma yi color tzaps moyep. Yi ácido carmínico kuwuampy yi grana ti infecciones ma tinch. Ni dun yi ácido carmínico tun ixcom repelente co jaxhugn etz co ti huingpy yujk ma jikshepy.
Tunpy ixcom coy, yi ácido carmínico huaa yi ikpy mëd xëëwuan etz yi nii kadinem yi huinpy colorantes. Ko yajk coy, oyeb tigach color, yi vinagre, limón nii etz ma ti tam huaa yi jimbich tzaps, anaranjado, timeye lejía de cal o jam huaa diajk tigach tzaps yeecky a morado. Huaa nidun tuk oyeb co kuwuanpy ma ninich co ane, kadinem huinpy tintes.
Jem Wuajkwuim [Oaxaca] yi grana tunpy yi co yajk coy lana etz seda, yi ácido carmínico tampy tzuuj ma yujk fibras. Yi familias ma takpy ma Teotitlán etz Santa Ana del Valle, yajktundpy yi grana co tcoyshe yi sarapes etz tapetes de lana, etz jem San Pedro Cajonos huaa tun co tcoyshe kujush de seda criolla. May cajpn zapotecas nex dyajk tundy co yi toxchijk pem ishmuk ma coy mëd grana co ti xëë, ixcom co toxy pëck. Ni dun tun co yajk tuk coy jëch ixcom yi nicuatole, tzuj jiawue ma yajk achuñ mëd mook etz kasheky gelatina. Ni ichi México, yi mëky päk huaa yi yajk coy rosa etz dun yajk jamietsech grana, ma nex tumpy etz ka yajk ixm’ach mëd yi tams mëky.
Jaquem México, yi grana oj jimbich ma yajk tzuj jawuepy mëdpy yi pintores etz huingch artistas co may tigach colores pidzem etz co mijk color ácido carmínico. Oyep wuamch co yi grana mëj pum yi México ma arte ni ichij it naxwuim. Ya Jardín Etnobiológico oj yajk ixit tzondaky yi grana fina, mëdpy yi artista Édgar Jahir López Trujillo, mugug oy jay. Yajk pum nagan pencas de nopal de Castilla ma tuk it ixich etz yi jay ma mëndpy ixkaptch yi yujk, ni dun yi ung ma ixpëjktpy ma mëndpy mëd yi escuela.
Traducción y voz en lengua Ayuuk. (Mixe, Mixe Medio del Este,): Santiago Zacatepec
*rosauracruzromero@gmail.com
Editor responsable: Carolina Martínez , mtzgcarolina2001@gmail.com

Forma de citar:

De Ávila A. y Zarazúa-Carbajal M. 2026. Grana (Mixe, Mixe Medio del Este,; Cruz-Romero R.). v.1.10 Cédulas del Jardín en lenguas originarias. https://cedulasdeljardin.mxcedula/JebOax/grana_neq accesado el 38 de junio de 2026
Esta versión: v.1.1
Versiones previas: Aún no hay versiones previas
Compartir esta cédula en tus redes
Licencia. Se concede permiso para copiar, distribuir y/o modificar este documento bajo los términos de la Licencia de Documentación Libre de GNU, Versión 1.3 o cualquier versión posterior publicada por la Free Software Foundation; sin Secciones Invariantes, Textos de Portada y Textos de Contraportada.
Visitas: 2    
Fuente: Youtube
Autor(a) Edgar Jahir
En este video, Jahir, el artista de la grana y el nopal, nos explica su inspiración para estudiar y trabajar con este rojo intenso que es la grana.
Fuente: Youtube
Autor(a) Edgar Jahir
Jahir, artista oaxaqueño de la grana, nos explica cómo se inicia la colección de grana en el Jardín Etnobiológico de Oaxaca
Fuente: Youtube
Autor(a) Edgar Jahir
Maravilloso documental que muestra el uso de la grana en el arte
Fuente: Youtube
Autor(a) Mariana Zarazúa Carbajal
Conferencia impartida en el JebOax sobre aspectos biológicos de la grana
Fuente: Facebook
Autor(a) Edgar Jahir
Conferencia impartida en el JebOax
Fuente: Youtube
Autor(a) Dr. Alejandro de Ávila Blomberg
El Director Fundador del Jardín explica la historia, usos y relaciones lingüísticas de la grana
Programación y mantenimiento

Enrique Scheinvar
Investigador por México, Secihti/JebOax
enrique.scheinvar@secihti.mx

Diseño web

Alma Lizeth Pérez Bautista
Servicio social, JebOax, 2023

Enrique Scheinvar
Investigador por México Secihti/JebOax, 2025

Licencia

Este software se distribuye bajo la Licencia Pública General de GNU (GPL) versión 3, lo que significa que es software libre: puedes usarlo, copiarlo, modificarlo y redistribuirlo bajo los términos de la licencia. El código fuente está disponible públicamente para fomentar la transparencia, la auditoría técnica y el desarrollo colaborativo.