Regresar   |  
El huaje   |   Lengua Mixe, Mixe Medio del Este,
Traducciones:
El huaje
Ayuuk. (Mixe, Mixe Medio del Este,)
Za'a nada , huaje, napajteam, pemb, tnúndétè, yaglia, yka nda’ jwi’ya, kwilyo’o, ‘Ítsjee

El huaje

Ayuuk.
 
Jardín Etnobiológico de Oaxaca

Nombres Indígenas

  • n'i4n'i4: lengua dibaku, cuicateco de Santa María Pápalo
  • pemb: lengua ombeayiüts de San Mateo del Mar; término genérico para Leucaena spp.
  • tnúndétè: lengua tnu’un dau, mixteco de Tilantongo
  • yaglia: lengua dixdà, zapoteco de Mitla
  • yka nda’ jwi’ya, kwilyo’o: lengua cha’ jna’a, chatino de Panixtlahuaca; término específico para “huaje del valle de Oaxaca”; etimología: ‘árbol huaje tuza?’, ‘su espos@’
  • huāxin: náhuatl de la Cuenca de México, siglo XVI

Nombre común

Huaje

Nombre científico

Leucaena esculenta (Moc. & Sessé ex DC.) Benth

Familia Botánica

FABACEAE

Distribución Geográfica

Centro y sur de México

Ma itx

Huaa yeec ma bosque tropical caducifolio etz nax ma it pëcj miid may quepy xoj; je may yajk paax ma quëm pidzem ma cuencas altas del Balsas jem Wuajkwuim [Oaxaca], Puebla etz Guerrero.

Información histórica y etnobiológica

Ni’dun aay ung yajk jicx, pijy etz ootz madj yajk pidzem quepycop co iyujk madch. Ma mayjäyjoty ma ya cajpn yajk paax jäy tooc abicmuc tijc huaje ma octubre marzo po’; ja pajk yajk jicx tzuuj ixcom ujtzïpy etz ni’dun tïtz, ëcj etz huay. Jada quepy pem especie yajk yhuingon ixcom quepy jäy pem, yajk niip pajk ma ca miid’xp mimosina. Ni’dun xëë leucenol, jadaa je yi aminoácido tóxico miid tüc estructura química ixcom yi tirosina, madj miida’xp ëts n’proteínas. Yi mimosina je yi tumb ixcom ujtz madj pudicj miid iyujk ujtz jicxpy.
May jäy huing ayuuk cajpn xëmöy, je xëë Wuajkwuim [Oaxaca] huaa je itpy yajk tijp huaje. Etz agaats cajpn huee yajk xëëmöy Lua y Lulá’ ma zapoteco y’ayuuk, Nunduva ma mixteco etz Huāxacac ma náhuatl, oy tzoo au ayuuk yajk xëëmöy huaa yajk tijp jada quepy. Je Codice Mendocino huaa yi manuscrito yajk achuñ ma jumet 1540 jem Niiwuim [México], mimin tüc lista ma co’jaay pin cojuy tributo ma Triple Alianza. Jep pidzem Wuajkwuim [Oaxaca], miid glifo ma tun copg miid’at jäy cohuajc miid mejtz huaje tijc huipyxich.
Ni’dun co tun ixcom jicx, xam xëë jäy bejttac nandzim etz huingbi adornos artesanales miid yi huaje pajk tëtz, diñe o cooy. Co yi itx especie fijadora ma miid’ach nitrógeno, co je quepy ca tïch co ca tuu etz co je iyujk huaje tjicx, may yajc niip jada género Leucaena ma jäy naax të huindigoyñ etz naax tyajk oyi ma regiones tropicales tïtz jem Africa etz Asia. Ni’dun nech y’tun ja México etz naax oyi coj yi sistemas agroforestales ma naax nech ca oc oyi’n.
Traducción y voz en lengua Ayuuk. (Mixe, Mixe Medio del Este,): Santiago Zacatepec
*rosauracruzromero@gmail.com
Editor responsable: Enrique Scheinvar Gottdiener , escheinvar@gmail.com

Forma de citar:

De Ávila A. 2026. El huaje (Mixe, Mixe Medio del Este,; Cruz-Romero R.). v.1.10 Cédulas del Jardín en lenguas originarias. https://cedulasdeljardin.mxcedula/JebOax/huaje_neq accesado el 35 de junio de 2026
Esta versión: v.1.1
Versiones previas: Aún no hay versiones previas
Compartir esta cédula en tus redes
Licencia. Se concede permiso para copiar, distribuir y/o modificar este documento bajo los términos de la Licencia de Documentación Libre de GNU, Versión 1.3 o cualquier versión posterior publicada por la Free Software Foundation; sin Secciones Invariantes, Textos de Portada y Textos de Contraportada.
Visitas: 2    
Programación y mantenimiento

Enrique Scheinvar
Investigador por México, Secihti/JebOax
enrique.scheinvar@secihti.mx

Diseño web

Alma Lizeth Pérez Bautista
Servicio social, JebOax, 2023

Enrique Scheinvar
Investigador por México Secihti/JebOax, 2025

Licencia

Este software se distribuye bajo la Licencia Pública General de GNU (GPL) versión 3, lo que significa que es software libre: puedes usarlo, copiarlo, modificarlo y redistribuirlo bajo los términos de la licencia. El código fuente está disponible públicamente para fomentar la transparencia, la auditoría técnica y el desarrollo colaborativo.