Regresar   |  
El huaje   |   Lengua Zapoteco, Istmo
Traducciones:
El huaje
Didxazá (Zapoteco, Istmo)
Za'a nada , huaje, napajteam, pemb, tnúndétè, yaglia, yka nda’ jwi’ya, kwilyo’o, ‘Ítsjee

El huaje

Didxazá
 
Jardín Etnobiológico de Oaxaca

Nombres Indígenas

  • n'i4n'i4: lengua dibaku, cuicateco de Santa María Pápalo
  • pemb: lengua ombeayiüts de San Mateo del Mar; término genérico para Leucaena spp.
  • tnúndétè: lengua tnu’un dau, mixteco de Tilantongo
  • yaglia: lengua dixdà, zapoteco de Mitla
  • yka nda’ jwi’ya, kwilyo’o: lengua cha’ jna’a, chatino de Panixtlahuaca; término específico para “huaje del valle de Oaxaca”; etimología: ‘árbol huaje tuza?’, ‘su espos@’
  • huāxin: náhuatl de la Cuenca de México, siglo XVI
Huaje

Nombre científico

Leucaena esculenta (Moc. & Sessé ex DC.) Benth

Familia Botánica

FABACEAE

Distribución Geográfica

Centro y sur de México
Riroobani lu gui'xhi' tropical caducifolio ne lu ra zeyacani gui'xhi' encino; ca gui'xhi'di' nuucani lu Cuenca alta del Balsas Guidxi Lula', Puebla ne Guerrero.

Información histórica ne etnobiológica

Ca biidxi' xti' yagaga'di' nácacani guendaró ni jmá risaca ni nuu Lula'. Laca randa rócabe ca bandaga ri'ni', ca guie' ne zaqueca ca goma ni ribendú ca tronco runi caadxi parásito. Ndaani' ca luguiaa xti' guidxidi' zadxelalu' cadoo be'za' huaje lu ca beeu, octubre ra chinda ne hugaanda marzo; nayaa nga rócabe ca biidxi'di' sica verdura ne zaqueca rócabecani nabidxi, naxhuxhu ne guiuutu'cani. Laani ma' xadxí nga huabícabeni sica yagaga' huerto; ra cadale ne carechená' ca biidxi' ne huaxie' mimosina. Ne laca la'ni leucenol, ndi' la, nácani ti aminoácido dxaba' ni napa ti estructura química sicasi naca tirosina, ni naca ne ca proteína xti'nu. Mimosinadi' nácani xiixa ni rapa ne ni rusilá ca yagahuiini' ti qué gó mani' laaca'.
Lu xtale diidxa' huala'dxi', lá Guidxi Lula' dunabepe' nga rabicabe laa huaje. Xquidxinu rabicabe laa Lua ne Lula' lu Didxazá, Nunduva lu mixteco ne Huāxacac lu náhuatl, sicatiicasi ruchaagacabe laa ne yagaga'di'. Códice Mendocino nácani ti gui'chi' diidxa' ni guca' lu ti guixhiaapa gaayu' gayuaa chupa lategande iza ndaani' Guidxi Zaguita (México), ni né ti ludoo lá ca Guidxi ni gudixeca' ca ni guca' Triple Alianza. Lade ca ndi' zeeda lá Lula', bitieecabe laa lu gui'chi'di' naca ti dani ra dxi'ba' ti ique binni lu ne chupa yaganá' xti' huaje sica vaina.
Huaxa niru riquiiñe'ni sica guendaró, yanna ma' runicabe biga' ne xcaadxi adorno ne ca biidxi' nabidxi huaje, die' o cadi die'. Runi ti nácacani ca ni ruguuca' nitrógeno, runi nácaca' yagaga' nadipala'dxi' lu gusibá ne runi nácaca' ca ni rudii guendaró ni gó yuze, xtalepe' sica ca Leucaena huaguzuhuaacabe laaca' lu ca dxiiña' reforestación ni ruyubinécabe guilá ca layú cayaana nadachi lu ca región tropical nabidxi ni nuu África ne Asia. Zandaca Guidxi Zaguita zaquiiñe'ni laanu ti quixhechaahui'nu ca dxiiña' agroforestale ni gaca' lu ca dxi zedayubaru', lu ca layú cayati ne cunitica' xhabaládica' ni yannadi' ma' qué rudiica' gaxti' ne ma' qué zanda gaca' dxiiña' luca'.
Traducción y voz en lengua Didxazá (Zapoteco, Istmo): Juchitán de Zaragoza
*yuunenisa@hotmail.com
Editor responsable: Enrique Scheinvar Gottdiener , escheinvar@gmail.com

Forma de citar:

De Ávila A. 2026. El huaje (Zapoteco, Istmo; Guerra- N.). v.1.10 Cédulas del Jardín en lenguas originarias. https://cedulasdeljardin.mxcedula/JebOax/huaje_zai accesado el 33 de julio de 2026
Esta versión: v.1.1
Versiones previas: Aún no hay versiones previas
Compartir esta cédula en tus redes
Licencia. Se concede permiso para copiar, distribuir y/o modificar este documento bajo los términos de la Licencia de Documentación Libre de GNU, Versión 1.3 o cualquier versión posterior publicada por la Free Software Foundation; sin Secciones Invariantes, Textos de Portada y Textos de Contraportada.
Visitas: 19    
Programación y mantenimiento

Enrique Scheinvar
Investigador por México, Secihti/JebOax
enrique.scheinvar@secihti.mx

Diseño web

Alma Lizeth Pérez Bautista
Servicio social, JebOax, 2023

Enrique Scheinvar
Investigador por México Secihti/JebOax, 2025

Licencia

Este software se distribuye bajo la Licencia Pública General de GNU (GPL) versión 3, lo que significa que es software libre: puedes usarlo, copiarlo, modificarlo y redistribuirlo bajo los términos de la licencia. El código fuente está disponible públicamente para fomentar la transparencia, la auditoría técnica y el desarrollo colaborativo.