Regresar   |  
Ma chine nisín axae nisín njchra: Nachojmí   |   Lengua Mazateco, San Jerónimo Tecóatl
Traducciones:
Ma chine nisín axae nisín njchra: Nachojmí
ꞌÉn-ná (Mazateco, San Jerónimo Tecóatl)
Cucurbita ficifolia
Nom RedList Cites
Chilacayota, Chilacayote, Guituxembe’, Mánh  kuá , Nachojmí, Yi ka tziw, yutu wechi
ꞌÉn-ná

Ma chine nisín axae nisín njchra: Nachojmí

ꞌÉn-ná
 
*xitlali.aguirre@secihti.mx Secihti/JebOax
Jñá nachojmí ya machá inde ña nyán nde. Kui’i mbá kjoán ma nga ma’i, katéla ichitela cm ndajó, tjín ri sase jmá kjoán ma, chroba jin kjoán se,( joni chiba ri mani jngo) tjín ika ri ikita chroba tínjngo kjoánma, ta nga isa chiba se ri jñá joni ri’ika. Jñá tjela nacho jñá, tajñáni ri koasín majchá inde ña ñó nga; Bi Méjico ya see ña ñó nga, tsato jmí metro isa nga joni sín kjina nandá chikon, tachijala fichó skanda 2,400 metro. Sitjé joo nrobáni isande ña ni Chihuahuamí skanda Chiapa, jalisco, Michoacán, estado tse méjicu. Morelos, Puebla, Tlaxcala ko Veracruz; Naxitsje ko chiapana. Koati seena ndi isande ña xaén bi ñani américa del sur mí, naxeanandá Costa Rica, Colombia, Ecuador, Perú ko Bolivia.
Je nachojmí ñó yaxkon, chilacayota o chilacayote mí, je jín jé én xiyee nrobáni. Inde tjingi naxaenandá jéná Mejicu koati ime tsijen mí, tajé nga chiba ndajó jinla, joni “lacayote” o “cayote”. Nga koasín je jin ri “chilacoyote mí”. Tjín chijta ri koasín bakó nga biró tsee, biró kitjoo isande ri Mesoaméricamí, biró kiini, tsangasónró isandee ri América del sur mí, ta nga koati ñó kjin to see ya inde ña koamí, tjín ri kjae kjoán tjín ri kjae tsijen, tjín to ri tsaén bi naxaenandáná Mejicu, jan yaní kiyala tjéla nacho jchá ri kisé kjoatsee, tachijala tsá ya kinrobáni ngasa jan askan tasa jijinná bi.
Bi naxaenandáná Méjicu ta ime ta ya yajñá nditsín la chjita, ya sejin jno, o tsá mijén ya chraña ña tjín niya, tajání tsee chókjoala. Ya inde ña see. kjae kjae sín sichjenni chjita. Sitsjóni tachóla(tachó jmá ri sela, tanga tjín ikana ri chroba kjoán tachóla) naxa bijin nga sitsjó, jan bisónni tseela, nandá maa, otsá mijén ta bayeya’iní nga axae sín. Koati bateya ngasa chindé, ma chinetani niño nga manjra.

Referencias
  • Aguirre-Dugua, X, Barrera-Redondo, J, Gasca-Pineda, J, Vázquez-Lobo, A, López-Camacho, A, Sánchez-de la Vega, G, Castellanos-Morales, G, Scheinvar, E, Aguirre-Planter, E, Lira-Saade, R, et al. 2023. Population genomics of domesticated Cucurbita ficifolia reveals a recent bottleneck and low gene flow with wild relatives. Plants (12): 3989. https://doi.org/10.3390/plants12233989
  • Barrera-Redondo, J, Hernández-Rosales, HS, Cañedo-Torres, V, Aréstegui-Alegría, K, Torres-Guevara, J, Parra, F, Torres-García, I, Casas, A. 2020. Landrace diversity and local selection criteria of domesticated squashes and gourds (Cucurbita) in the Central Andean mountain range of Peru: Tomayquichua, Huánuco. Botanical Sciences (98): 101-116. https://doi.org/10.17129/botsci.2239
  • Lira-Saade, R. 1995. Estudios taxonómicos y ecogeográficos de las Cucurbitaceae latinoamericanas de importancia económica. International Plant Genetic Resources Institute, Rome, Italy. [ISBN 92-9043-263-2]
Traducción y voz en lengua ꞌÉn-ná (Mazateco, San Jerónimo Tecóatl): San José Vistahermosa, Zoquiapam Oaxaca , Fundación Alfredo Harp Helú, Oaxaca A.C.
*gabriela.garcia.bijc@gmail.com
Editor responsable: Enrique Scheinvar Gottdiener , escheinvar@gmail.com

Forma de citar:

Aguirre-Dugua X. 2026. Ma chine nisín axae nisín njchra: Nachojmí (Mazateco, San Jerónimo Tecóatl; García-García G.). v.1.10 Cédulas del Jardín en lenguas originarias. https://cedulasdeljardin.mxcedula/IxMxJebOax/chilacayota_maa accesado el 23 de septiembre de 2026
Esta versión: v.1.1
Versiones previas: Aún no hay versiones previas
Compartir esta cédula en tus redes
Licencia. Se concede permiso para copiar, distribuir y/o modificar este documento bajo los términos de la Licencia de Documentación Libre de GNU, Versión 1.3 o cualquier versión posterior publicada por la Free Software Foundation; sin Secciones Invariantes, Textos de Portada y Textos de Contraportada.
Visitas: 22    
Fuente: Facebook
Autor(a) Tia Rufi
Tía Rufi, nos explica cómo hacer dulce de chilacayota desde Chalcatongo de Hidalgo, en Oaxaca.
Fuente: Facebook
Autor(a) La favorita 103 FM Miahuatlán
Venta de chalacayota con maíz en Miahuatlán
Fuente: Enciclovida
Autor(a) Enciclovida, Conabio
Datos de la especie
Fuente: World Flora Online
Autor(a) World Flora Online
Cucurbita ficifolia
Programación y mantenimiento

Enrique Scheinvar
Investigador por México, Secihti/JebOax
enrique.scheinvar@secihti.mx

Diseño web

Alma Lizeth Pérez Bautista
Servicio social, JebOax, 2023

Enrique Scheinvar
Investigador por México Secihti/JebOax, 2025

Licencia

Este software se distribuye bajo la Licencia Pública General de GNU (GPL) versión 3, lo que significa que es software libre: puedes usarlo, copiarlo, modificarlo y redistribuirlo bajo los términos de la licencia. El código fuente está disponible públicamente para fomentar la transparencia, la auditoría técnica y el desarrollo colaborativo.