Jñá nachojmí ya machá inde ña nyán nde. Kui’i mbá kjoán ma nga ma’i, katéla ichitela cm ndajó, tjín ri sase jmá kjoán ma, chroba jin kjoán se,( joni chiba ri mani jngo) tjín ika ri ikita chroba tínjngo kjoánma, ta nga isa chiba se ri jñá joni ri’ika. Jñá tjela nacho jñá, tajñáni ri koasín majchá inde ña ñó nga; Bi Méjico ya see ña ñó nga, tsato jmí metro isa nga joni sín kjina nandá chikon, tachijala fichó skanda 2,400 metro. Sitjé joo nrobáni isande ña ni Chihuahuamí skanda Chiapa, jalisco, Michoacán, estado tse méjicu. Morelos, Puebla, Tlaxcala ko Veracruz; Naxitsje ko chiapana. Koati seena ndi isande ña xaén bi ñani américa del sur mí, naxeanandá Costa Rica, Colombia, Ecuador, Perú ko Bolivia.
Esta calabaza crece en zonas frías y húmedas. Se reconoce por sus frutos grandes de entre 30 y 50 cm de largo, ovalados, de color verde obscuro con líneas o puntos blancos; hay algunas plantas que producen frutos enteramente blancos, pero no son muy comunes. Este es el único tipo de calabaza que crece en zonas de gran altitud; en México se le observa siempre arriba de los 1,000 metros sobre el nivel del mar, llegando hasta los 2,400 metros. Se cultiva desde el norte de México (Chihuahua) hasta Chiapas, y en los estados de Jalisco, Michoacán, Estado de México, Morelos, Puebla, Tlaxcala y Veracruz; y hacia el sur en Oaxaca y Chiapas. Esta especie también crece en zonas frías de montaña en América del Sur, incluyendo países como Costa Rica, Colombia, Ecuador, Perú y Bolivia (Lira-Saade 1995; Aguirre-Dugua et al. 2023).
Je nachojmí ñó yaxkon, chilacayota o chilacayote mí, je jín jé én xiyee nrobáni. Inde tjingi naxaenandá jéná Mejicu koati ime tsijen mí, tajé nga chiba ndajó jinla, joni “lacayote” o “cayote”. Nga koasín je jin ri “chilacoyote mí”. Tjín chijta ri koasín bakó nga biró tsee, biró kitjoo isande ri Mesoaméricamí, biró kiini, tsangasónró isandee ri América del sur mí, ta nga koati ñó kjin to see ya inde ña koamí, tjín ri kjae kjoán tjín ri kjae tsijen, tjín to ri tsaén bi naxaenandáná Mejicu, jan yaní kiyala tjéla nacho jchá ri kisé kjoatsee, tachijala tsá ya kinrobáni ngasa jan askan tasa jijinná bi.
Esta calabaza es conocida, como chilacayota o chilacayote, y este nombre es de origen náhuatl. Es interesante que en América del Sur se conoce con nombres muy parecidos, pero que parecen formas más cortas; por ejemplo “lacayote” o “cayote”. Como los pueblos de América del Sur usan un nombre que proviene del nombre náhuatl “chilacayote”, hay personas que consideran que eso demuestra que esta calabaza se originó en Mesoamérica, y que después se dispersó a América del Sur. Pero es cierto que en América del Sur hay más diversidad de frutos, con diferentes colores y formas que aquí en México no se encuentran, y allí se encuentran los restos arqueológicos más antiguos de la especie, por lo que también es posible que se haya originado en América del Sur, y haya sido llevada después hacia el norte hasta Mesoamérica (Barrera-Redondo et al. 2020; Aguirre-Dugua et al. 2023).
Bi naxaenandáná Méjicu ta ime ta ya yajñá nditsín la chjita, ya sejin jno, o tsá mijén ya chraña ña tjín niya, tajání tsee chókjoala. Ya inde ña see. kjae kjae sín sichjenni chjita. Sitsjóni tachóla(tachó jmá ri sela, tanga tjín ikana ri chroba kjoán tachóla) naxa bijin nga sitsjó, jan bisónni tseela, nandá maa, otsá mijén ta bayeya’iní nga axae sín. Koati bateya ngasa chindé, ma chinetani niño nga manjra.
En México es común verla afuera de las casas, como parte de las milpas, o cerca de terrenos habitados, pues es bastante resistente a la perturbación. En las comunidades donde se cultiva, la gente usa los frutos de distintas formas. Las semillas (las únicas semillas negras de todas las cabazas cultivadas, aunque ocasionalmente hay frutos con semillas blancas) pueden tostarse con un poco de sal, y la pulpa puede usarse para preparar aguas frescas, o bien como fruta cristalizada con azúcar. Pero la forma más común de consumo es la de los frutos tiernos, que se cortan muy pequeños para comerse como verdura (figura 2; Lira-Saade 1995).
Referencias
Referencias
Aguirre-Dugua, X, Barrera-Redondo, J, Gasca-Pineda, J, Vázquez-Lobo, A, López-Camacho, A, Sánchez-de la Vega, G, Castellanos-Morales, G, Scheinvar, E, Aguirre-Planter, E, Lira-Saade, R, et al. 2023. Population genomics of domesticated Cucurbita ficifolia reveals a recent bottleneck and low gene flow with wild relatives. Plants (12): 3989. https://doi.org/10.3390/plants12233989
Barrera-Redondo, J, Hernández-Rosales, HS, Cañedo-Torres, V, Aréstegui-Alegría, K, Torres-Guevara, J, Parra, F, Torres-García, I, Casas, A. 2020. Landrace diversity and local selection criteria of domesticated squashes and gourds (Cucurbita) in the Central Andean mountain range of Peru: Tomayquichua, Huánuco. Botanical Sciences (98): 101-116. https://doi.org/10.17129/botsci.2239
Lira-Saade, R. 1995. Estudios taxonómicos y ecogeográficos de las Cucurbitaceae latinoamericanas de importancia económica. International Plant Genetic Resources Institute, Rome, Italy. [ISBN 92-9043-263-2]
Aguirre-Dugua, X, Barrera-Redondo, J, Gasca-Pineda, J, Vázquez-Lobo, A, López-Camacho, A, Sánchez-de la Vega, G, Castellanos-Morales, G, Scheinvar, E, Aguirre-Planter, E, Lira-Saade, R, et al. 2023. Population genomics of domesticated Cucurbita ficifolia reveals a recent bottleneck and low gene flow with wild relatives. Plants (12): 3989. https://doi.org/10.3390/plants12233989
Barrera-Redondo, J, Hernández-Rosales, HS, Cañedo-Torres, V, Aréstegui-Alegría, K, Torres-Guevara, J, Parra, F, Torres-García, I, Casas, A. 2020. Landrace diversity and local selection criteria of domesticated squashes and gourds (Cucurbita) in the Central Andean mountain range of Peru: Tomayquichua, Huánuco. Botanical Sciences (98): 101-116. https://doi.org/10.17129/botsci.2239
Lira-Saade, R. 1995. Estudios taxonómicos y ecogeográficos de las Cucurbitaceae latinoamericanas de importancia económica. International Plant Genetic Resources Institute, Rome, Italy. [ISBN 92-9043-263-2]
Traducción y voz en lengua ꞌÉn-ná (Mazateco, San Jerónimo Tecóatl):
Aguirre-Dugua X. 2026. Ma chine nisín axae nisín njchra: Nachojmí
(Mazateco, San Jerónimo Tecóatl; García-García G.).
v.1.10
Cédulas del Jardín en lenguas originarias.
https://cedulasdeljardin.mxcedula/IxMxJebOax/chilacayota_maa
accesado el 23 de septiembre de 2026
Aguirre-Dugua X. 2026 Ma chine nisín axae nisín njchra: Nachojmí (Mazateco, San Jerónimo Tecóatl; García-García G.). v.1.1 Cédulas del Jardín en lenguas originarias. https://cedulasdeljardin.mx/IxMxJebOax/chilacayota_maa accesado el 23 de septiembre de 2026
Licencia. Se concede permiso para copiar, distribuir y/o modificar este documento
bajo los términos de la Licencia de Documentación Libre de GNU, Versión 1.3
o cualquier versión posterior publicada por la Free Software Foundation;
sin Secciones Invariantes, Textos de Portada y Textos de Contraportada.