Anot oniügaran kos netsüjyay ombas atankiay ajiür xeyay osaab, ajküw cícadas ajiür xeyay atam tiül ajküw mi kambaj México. Agüy ajiür xeyay atamüw kos lasap ombasaran majlüy ti mi nangoxnüt miün tanomb nüt prehispánico, nganüy lamangowüch nej sincretismo post colonial; atankiay axomaats wüx atiiüts ndoj aaga ayariiüts kiaj ajüikich almapak mi fis mi xejchiiüts lamajiür gajpowüw koik miow.
Por su atractiva morfología y abundantes semillas, algunas comestibles (y otras tóxicas), las cícadas son elementos de importancia para muchas comunidades originarias en México. Son elementos centrales de tradiciones y festividades de origen prehispánico, hoy transformadas por el sincretismo post colonial de las que se ha registrado su uso como alimento.
Ombas aaga Dioon ajüikich nej noik xiül niüng ngomajiür ajpot mbaj atankiay üüch osaab ngomajiür opang tiül omeaats nej aaga netsayay tsorrop cono; ajlüy nench aton ajlüy nüx xiül (plantas dióicas), ajiür nadam napak op newinchikiay atankiay awün mi küy atnej cicasina makiiüb macrozamina. Aton ajüikich nej kos ajiür nadam dam tsorrop nüx cono nesonong mi pepel nej wüx ombas (Vásquez- Torres et al.,1989).
Akas kwane ajüikich ombas ajküw xiül küy lajaraw ayaj mbas majlüy tanomb ngineay tamongoch asap ombas a xiül, atnej ajawaats a osaab nej ngomajiür opang, ngomajiür nael mekwal, a espermatozoide najüy, a polinización akiiüb wüx majiür omeaats mbajkan xeyay kaaw pal palwüx nejiw, etc.
El género Dioon pertenece al grupo de plantas sin flor y se caracteriza por presentar semillas desnudas, contar con estructuras reproductoras masculinas y femeninas localizadas en individuos independientes (plantas dióicas), tener grandes frondas (hojas) rígidas arregladas en espiral, producir metabolitos neurotóxicos como la cicasina y la macrozamina, así como presentar grandes conos femeninos densamente lanosos (Vázquez-Torres et al., 1989). Algunos caracteres de este grupo son considerados primitivos en la evolución de las plantas, por ejemplo semillas desnudas, estructuras reproductoras simples, espermatozoides móviles, polinización y fertilización en estadios separados por varios meses, etc.
Aaga Dioon kam ajiür gajpoyay ombas, amiün gajponüy ajlüy tiül México (son endémicas) aton ngomajlüy ngiane apmixom alinoik wüx aaga iüt kam. Noik aaga xeyay anot oniügaran marrey aaga Dioon spinulosum Dyer ex Eichl. Ajlüy atüch ajal oleaj gajponüy metro, ajküw owil xiül kam narix nganüy mi püüig a op nej nadam cojniow wüx mijaw miün miünkiaj atnej mijaw op nit (figura 1) (Chamberlain, 1909). Ajlüyiw tipeat medianas perennifolias akiiüb subperennifolias miün tiül cuenca media mi lam Papaloapan -Veracruz y Oaxaca-, tiül najal iüt miün wüx nimiow gajpowüw andüy apikiw koik miow metro wüx omal ndeik (msnm) atmiün wüx mi iüt nasoik terreno kárstico, niüng ajlüy kang nasoik roca caliza makiiüb xarraing iüt (Chamberlain, 1909). Ayagaran ombas atnej “coyolito de cerro”, “coyolito” ayaj tiül mi iüt Veracruz, ngwa atnej “palma chicalite” nengüy Tipajteam.
El género Dioon cuenta con 17 especies, 16 endémicas de México. Una de las más llamativas es Dioon spinulosum Dyer ex Eichl. cuyos ejemplares más altos llegan a medir más de 16 m, sus troncos delgados y grandes coronas de frondas curvadas a lo lejos le dan apariencia de una palmera (Chamberlain, 1909). Se distribuye en selvas medianas perennifolias y subperennifolias de la cuenca media del río Papaloapan en Veracruz y Oaxaca, en altitudes que van de los 30 a los 400 msnm y en terrenos kársticos , con dominancia de roca caliza y pendientes medianas (Chamberlain, 1909). Es conocida cocida como “coyolito de cerro”, “coyolito” en el estado de Veracruz, o bien como “palma chicalite” en Oaxaca.
Ajlüy akas kambaj, aaga xiül küy xeyay alombaran ombas kos netsüjyay ombas, agüy alndom maxomaats tinden niüng atangücheran xiül ngwa tiül parques makiiüb plas; atankiay osaab nej ayarich müeteran. Jane nejiw arangüw aagüy mi kambaj chinantecos makiiüb mon piür tiül mi cuenca mi lam Papaloapan, niüng lajaraw ngineay ayarich ninginüt nganaw majlüy colonia española (Bonta et al., 2019). Ngineay alndom müeteran aagüy, majawaats wüx lajün osaab latang, mateayeran mawaag, nerimb wüx mangix ndoj majün newüene opang osaab nejongoy tiül yow makiiüb napak posoel atkiay ndojwüx mawüeneran omeaats mayaküch tiül mi ajtsaj os marang netiül, chaw, peats ngwa nine peats najün wüx mangix (Chamberlain, 1909; Vázquez-Torres et al., 1989; Bonta et al., 2019). Tiül mi estado Veracruz, ajküw monpiür apiüngüw ngiaj ngiaj ütiw, wüx matüch nüt ngojlüy yow ngwa napateay nüeteran; nganüy natang ombas nipilan, leaw omeaajtsüw wüx tajlüy Revolución Mexicana, aaga osaab a xiül küy üetiw, atkiay tamongochiwe nael nüt kiaj (Chamberlain, 1909; Bonta et al., 2019).
Para algunas comunidades originarias, esta planta es de gran valía por su belleza, siendo común encontrarla como parte de jardines en las casas o bien en parques y plazas; además, sus semillas son consumidas como alimento. Esta práctica es llevada a cabo por parte de poblaciones chinantecas y campesinas de la cuenca del río Papaloapan, en donde se tiene registro de este uso desde tiempos previos a la colonia española (Bonta et al., 2019). Para consumirlas es necesario que una vez maduras las semillas, éstas sean secadas, tostadas en el comal y después, cocidas sin la testa en agua con cal viva, para finalmente retirar el almidón que será añadido a masa de maíz para preparar tamales, atoles, pequeñas tortillas o bien tortitas cocidas al comal (Chamberlain, 1909; Vázquez-Torres et al., 1989; Bonta et al., 2019). En el estado de Veracruz, los campesinos refieren que las consumen ocasionalmente, en tiempo de sequía o escasez de alimento; y las personas mayores, recuerdan que en tiempos de la Revolución Mexicana, estas semillas fueron muy consumidas y permitieron afrontar tiempos difíciles (Chamberlain, 1909; Bonta et al., 2019).
Marang a natsüjyay ombas atmiün a nadamüy agüy (figura 2), ajküw xiül küy xeyay andiüram, najwan wüx la matüch atang ti mi kambajiüt xiül, atkiay ndoj marangüw ngojniaj anüjpiw; ayaj ton, tea mangowüch ngineay arangüch najiüt tiül iüt, la marang nejüikichay ngineay tea pateay mi iüt nej niüng ajlüy, langojiniaj niüng aküliw atankiay angowüüch nginiay ajlüyiw ti mi kambajiüt xiül (Vovides et al., 2022). Nganüy, mi kambajiüt xiül ajüikich la ajtep xeyay lambajkaw, atkiay laküliw ajüik amiün tiül mi iüt Tipajteam (Gutiérrez-Ortega et al., 2024). Apiüng a norma mexicana NOM-059, a ombas a xiül kam al tiül mi nael Peligro de extinción monbol omeaats laliük ndrom ombas nganüy a mi nakants lista UICN, apiüng al tiül mi nael Riesgo.
Por la belleza y gran tamaño de sus ejemplares, estas plantas son altamente cotizadas y son extraídas en etapa adulta de las poblaciones silvestres, para ser comerciadas de manera ilegal; ello, con al intenso cambio en el uso de suelo, ha provocado una marcada disminución de su área de distribución, deterioro de la calidad de su hábitat y alteraciones en la dinámica poblacional (Vovides et al., 2022). Actualmente, las poblaciones existentes muestran alto grado de fragmentación, logrando permanecer casi exclusivamente en el estado de Oaxaca (Gutiérrez-Ortega et al., 2024). Según la norma mexicana NOM-059, esta especie se encuentra en Peligro de Extinción y de acuerdo con la lista roja de la UICN, se encuentra catalogada en categoría de Riesgo.
Referencias
Referencias
Bonta M, Pulido-Silva MT, Diego-Vargas T, Vite-Reyes A, Vovides A P, Cibrián-Jaramillo A. 2019. Ethnobotany of Mexican and northern central American cycads (Zamiaceae). Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine 15:1-34. https://link.springer.com/article/10.1186/s13002-018-0282-z
Gutiérrez‐Ortega JS, Pérez‐Farrera MA, Sato MP, Matsuo A, Suyama Y, Vovides AP, Molina-Freaner F, Kajita T, Watano Y. 2024. Evolutionary and ecological trends in the Neotropical cycad genus Dioon (Zamiaceae): An example of success of evolutionary stasis. Ecological Research 39(2): 131-158. https://doi.org/10.1111/1440-1703.12442.
Bonta M, Pulido-Silva MT, Diego-Vargas T, Vite-Reyes A, Vovides A P, Cibrián-Jaramillo A. 2019. Ethnobotany of Mexican and northern central American cycads (Zamiaceae). Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine 15:1-34. https://link.springer.com/article/10.1186/s13002-018-0282-z
Chamberlain CJ. 1909. Dioon spinulosum. Botanical Gazette 48(6): 401-413. https://www.journals.uchicago.edu/doi/pdf/10.1086/330062
Gutiérrez‐Ortega JS, Pérez‐Farrera MA, Sato MP, Matsuo A, Suyama Y, Vovides AP, Molina-Freaner F, Kajita T, Watano Y. 2024. Evolutionary and ecological trends in the Neotropical cycad genus Dioon (Zamiaceae): An example of success of evolutionary stasis. Ecological Research 39(2): 131-158. doi.org/10.1111/1440-1703.12442.
Vázquez-Torres SM, Sánchez Tinoco MY, Alejandre Rosas JA. 1989. Algunos datos etnobotánicos sobre las Zamiaceae (Cycadales) de México. Centro de Investigaciones Biológicas, Universidad Veracruzana. https://cdigital.uv.mx/server/api/core/bitstreams/a756a409-bef5-41de-94fc-c0e686b0f446/content
Vovides AP, Chemnick J, Gregory T. 2022. Dioon spinulosum (errata version published in 2023). The IUCN Red List of Threatened Species 2022: e.T42149A243387612. https://dx.doi.org/10.2305/IUCN.UK.2022-1.RLTS.T42149A243387612.en. Accessed on 13 November 2024.
Traducción y voz en lengua Ombeayiüts (Huave, San Mateo del Mar):
Estas son plantas que no producen flor, en su lugar, producen conos. Hay plantas masculinas y plantas femeninas que producen conos masculinos con polen y conos femeninos con óvulos expuestos esperando a ser polinizadas.
Gámez-Tamariz N. y Scheinvar E. 2026. Aagüy nadamüy tiül ajküw Dioon, ¿almeaag meat osaab neje?
(Huave, San Mateo del Mar; Pinzón-Palafox N.).
v.1.10
Cédulas del Jardín en lenguas originarias.
https://cedulasdeljardin.mxcedula/IxMxJebOax/dioonspinulosum_huv
accesado el 22 de noviembre de 2026
Gámez-Tamariz N. y Scheinvar E. 2026 La más grande de las Dioon, ¿has probado sus semillas? (Huave, San Mateo del Mar; Pinzón-Palafox N.). v.1.1 Cédulas del Jardín en lenguas originarias. https://cedulasdeljardin.mx/IxMxJebOax/dioonspinulosum_huv accesado el 22 de noviembre de 2026
Licencia. Se concede permiso para copiar, distribuir y/o modificar este documento
bajo los términos de la Licencia de Documentación Libre de GNU, Versión 1.3
o cualquier versión posterior publicada por la Free Software Foundation;
sin Secciones Invariantes, Textos de Portada y Textos de Contraportada.
Visitas: 115
Fuente externa
para de
Texto que se mostrará como título
Nombre de usuario en la red social
Dirección del canal del autor
Breve razón por la que su muestra el recurso en la cédula
Dirección a la que será redirigido el usuario al picar
Fecha en la que se realizó
Imágen de 200px de ancho por 100px de alto
cargando...
Yo tengo algo que aportar
Que aparecerá en la página
Tu aporte debe ser revisado por los editores antes de ser publicado.