Regresar   |  
Xuj, tzaptz etz tam ¿pen ëts?   |   Lengua Mixe, Mixe Medio del Este,
Traducciones:
Xuj, tzaptz etz tam ¿pen ëts?
Ayuuk. (Mixe, Mixe Medio del Este,)
Banduy xnia, Nakants wean, Nanche naxiñá’, Nántyi kuá’a, acerola mexicana, cereza colorada, guachocote, guajocote, nanche de monte, nanche iní, nanche rojo
Ayuuk.

Xuj, tzaptz etz tam ¿pen ëts?

Ayuuk.
 
1 Jardín Etnobiológico de Oaxaca   |   2 *nizagt@gmail.com Secihti/JebOax
Ko po’ mayo- noviembre, je müm xpaach kajp’n mëd it ma aay ujtz jingay (selvas secas) ya México, ca nex tzoo co xmodooi jada xëë nanche o nance; etz co tzuj iix, nijahuep co huaa yajk tijp tigach quepy tëm, ma pu’tz pic huaa je Byrsonima crassifolia Kunth o ma tzuj tzaptz etz carnoso huaa je Malpighia mexicana A. Juss. Je metzjc tuky yajk ajodach etz yajk jaquepy ja México, per huaa diit ni’gabx mch je nanche rojo, M. mexicana, pen’j ma itch yeec huaa yajk xëë’möy: nanche rojo, nanche de monte, acerola mexicana, cereza colorada, guajocote, o guachote, may müm xëë (Tena et al., 2020). Jada quepy tëm huaa je yajk jëcx ma jada kajp’n país tzoo’y jechëp etz yajk jëcx dii’ñ oc huing tzuj yajk achuñ.
Malpighia mexicana jada quepy huaa ye mutzg tuktujk [8] metro yooñ, huaa je quepy jäm, may mëdj aay quepy, wananxj tzoondäc neexp etz mëdj pay na poob. Je aay, huaa yi jinwejx jinjaquem, na pic ayooñ, je majtaax ja cumjk [4.5] a majmocx [15] cm yooñ etz mejtzk [2] a tuktujk [8] cm mëhuin. Je pëjy huaa yi min may irregulares (corimbos) je majtaax [4]a majktudujk [16] pijy, ja’ach majmocx [15]mm, mëd mogoox sépalos y corolas compuestas mëd mogoox pëjy aay dentados, co tzam huaa jimbicx color rosa. Ji tëm, jëcx huacxp je joon, son globosos, carnosos, je mejtzk [2]a tiguëc [3] cm mëd y’ac jun, may agoonmucy co mëdj fibra.
Ixcom may huingpy ujtz género ma ya pidzem ma selvas secas mexicanas, México may ti janch mëdj etz tigach may y’genero Malpighia. Anderson (2013) huaa tij jada género ja’ach de manera secundaria ma Centroamérica etz Venezuela. Jada especie M. mexicana  huaa yajk paax ma aay it selvas secas, tzoondäc Michoacán. Ma cuenca de Balsas, Pacifico mexicano ja’ach Chiapas, jaguem ni it’p ye jem Salvador, je co jem huaa je abëky it ca ma nibaaxy ma mexicana. Oy’ep yajk pem hueen etz yajk tooc je tëm, ma it pëcj etz ma ca ti je dumbi, co jäy may yajk pidzem tëm, quëm je pidzem o yajk pecj ma tëjk kopjk, ma hueen yajk ixicx (Tena et al., 2020). Të yajc tu’n estudios ma yajk pem di’ñ quepy copc, tu’n tzoo quepy ujtz yajk pem, ca oy xhogy, ca ooxyk tzuj, ni’g oy co yajk pem pajk (Maldonado et al., 2017).
Ixcom may quepy tëm yajk pem ja México, je quepy huaa yajk tij tzaban juucy, tzuj tëm jahue, may mëdj vitamina C, je yajk mëc’atp ma may kajpn jot (Maldonado et al., 2017). Yajk nijahuep je co oy’e tu`n co jöt pam, jöt pëcj, pëjcx (Morelos), o co tzachï’aau yajhuätz jem Wuajkwuim [Oaxaca] (Tena et al., 2020).
Pen’j ca’nëm jëcx jada tëm, oy’ep jaquëpy etz pen të jëcx’n, m’jäjc jicxpy. Oy’ep y’paax ma mayjot, ma jäy tooc huinë ma ya yajk nijahuep pidzem.

Referencias
Traducción y voz en lengua Ayuuk. (Mixe, Mixe Medio del Este,): Santiago Zacatepec
*rosauracruzromero@gmail.com
Editor responsable: Enrique Scheinvar Gottdiener , escheinvar@gmail.com

Forma de citar:

Contreras-Ramírez M. y Gámez-Tamariz N. 2026. Xuj, tzaptz etz tam ¿pen ëts? (Mixe, Mixe Medio del Este,; Cruz-Romero R.). v.1.10 Cédulas del Jardín en lenguas originarias. https://cedulasdeljardin.mxcedula/IxMxJebOax/malpighiamexicana_neq accesado el 38 de junio de 2026
Esta versión: v.1.1
Versiones previas: Aún no hay versiones previas
Compartir esta cédula en tus redes
Licencia. Se concede permiso para copiar, distribuir y/o modificar este documento bajo los términos de la Licencia de Documentación Libre de GNU, Versión 1.3 o cualquier versión posterior publicada por la Free Software Foundation; sin Secciones Invariantes, Textos de Portada y Textos de Contraportada.
Visitas: 3    
Programación y mantenimiento

Enrique Scheinvar
Investigador por México, Secihti/JebOax
enrique.scheinvar@secihti.mx

Diseño web

Alma Lizeth Pérez Bautista
Servicio social, JebOax, 2023

Enrique Scheinvar
Investigador por México Secihti/JebOax, 2025

Licencia

Este software se distribuye bajo la Licencia Pública General de GNU (GPL) versión 3, lo que significa que es software libre: puedes usarlo, copiarlo, modificarlo y redistribuirlo bajo los términos de la licencia. El código fuente está disponible públicamente para fomentar la transparencia, la auditoría técnica y el desarrollo colaborativo.