Ndot mi mong wüx ngonaw matüch cuaresma amb tiül mi kambaj Santo Domingo Tehuantepec Oaxaca, ap mi xomb aaga mon kül mbeay lam tearangüw nangox nüt. Among noik kaaw arangüch ajküw mi natang nangox nüt, nangox nüt lamüjchiüw omeaajtsüw tiül mi kambaj mixiig. Kiaj aküliw monüx akiiüb monench naag xeyay apak omeaajtsüw asojkiw apixaw najlüy tanomb nejotsjonts tiül a jarünch akiiüb xeyay nanchoram najaraw. Ajküw mimbaj, mi son, akiiüb monjiüng, apmanot ik mijaw aton ajpot kwet apmüch ik mijaw laliük majanüch a nangox nüt. Tiül aag nangox nüt kam ajküw nipilan natang ombas, monxey (shuanas) aton montaj (xhela shuanas), mbajcanoj ajiüngüw a son bandaga (mi son ajküw op) 1 y 2 (noik aton ijkiaw) ajoyiw tiül owixaw najal op atnej machat; ajküw op nayambüch majlüy tiül nangox nüt, aaga Dioon salas-moralesae Gut. Ortega & Perez-Farr.

Ajküw nipilan nawüw tiül ajküw nine kambaj ayaküw mimbaj mi nangox nüt nejiw naag mipüüig xiül makiiüb op xiül atang mbeay lam aton tiül mi iüt nepiür; atmiün ayariw “mi mbaj tiük” -atkiay asoik a op cícada, pino, laurel- nakajmiünaran imiün niüng najtep iüt. A ngineay ayarich a mi mbaj tiük kam ajüikich atnej nechigeyej a nipilan nawüw tiül apikiw barrios aton kambaj naw tiül Sierra, Santa Cruz tenango akiiüb Santiago lachiguiri. Meawan neat ajküw nipilan nawüw tiül nine kambaj mbeay lam arriiüjtüw noik ajlüy monxey, "los caballeros", mi najiütüw nejiw mambüw mayariw mimbaj tiük kondom wüx andililiaw nangocheranüw tiül kambaj naag kwet makiiüb son. Ajchiw aaga mbaj ajküw shuanas kondom noiknej ajüyiw tiül kambaj, lombojow niüng ajlüy noik noik nine nangaj iüm; niüng lombojow, ajküw mbaj ayaküch mi nangaj naag pom akiiüb mezcal, atkiay leaw matüchiw tiül kambaj niüng ap majlüy nangox nüt.

Alndom marang aaga cícada kam tayariw tanomb wüx ajlüy mixejchiiüts prehispanicos, noik aleaik ambeolnej a ngineay asoik minüt nej, yag gubé (transcripción tentativa, ombeay didxsá, zapoteco de santiago lachiguiri) ngwa guie' bègú (ombeay diidxazá, zapoteco del istmo) atkiay ajawaats ngiamiün ajngot andiüm mandeak "mbaj nejonch". Aton, tiül San Miguel Tenango, mi kambaj chontal naw Tehuantepec, niüng langomandeaküw ombeayiw ayajküw ombas a poch atnej "tanomb os" aton apiüngüw atnej noik xiül ingow aaga nit ajiür noik aong tsorrop atnej ombas mbeay. Kiaj ajküw natang nipilan leaw omeaajtsüw tiül ik miow gajpowüw neat, wüx atüch ngomajneaj napateay apejtiw, atiw aaga omeaats a xiül kam naw tiül osab aolüw makiiüb os, naag mi ngweat yey ayaj ingow pozoel, alndom marang ayaj newün neurotoxinas leaw ajiür.

Dioon salas-moralesae ayaj noik pexek xiül ombas nejiür xeyay naleaing mi op, atnej ajküw pinos, ajiürüw tsorrop ingow mbaj, ajiür nench atmiün nüx xiül, aton apmixomb tiül peat selva baja akiiüb tiül bosque de encino, ajkanmiün tiül Tehuantepec, Oaxaca. Apak makiiüb al ijpuw ombas cícada nechigueyej: D. oaxacensis akiiüb D. merolae, ngineay ap mixom mijaw ngün ayaj kos mi op nej xeyay ajal (alndom matüch ijkiaw metro ajal), ajiür tsorrop walang xeyay nadam dam (ajküw monench atüchiw er miow gajpoyay cm, nganüy ajküw monüx atüchiw ik miow akokiaw cm) ajiür tongoy wüx oxing omal; apak niüng ajlüy napateay nawag iüt ngome atnej D. oaxacensis, niüng ajlüy xeyay nawag aton nerrar ngome atnej D. merolae, andiüm majlüy mapak niüng nael majmeleran, niüng ajlüy xeyay kang, aleamb tiül ojpeaküw koik miow makiiüb gajpik koik miow metro wüx omal ndek.

Marang miün ajküw científicos jayats miün tayaküw oniüjküw wüx a xiül kam, ngonaw ndom majaraw jandot ajküw mi kambaj iüt xiül ajlaíw tiül nael niüng alndom ndrom ombasüw ngwa ngwüy, aag netam mayambaats ngineay mekiacheyots wüx mi kambaj iüt xiül kam.

• Gutiérrez‐Ortega JS, Pérez‐Farrera MA, Sato MP, Matsuo A, Suyama Y, Vovides AP, Molina-Freaner F, Kajita T, Watano Y. 2024. Evolutionary and ecological trends in the Neotropical cycad genus Dioon (Zamiaceae): An example of success of evolutionary stasis. Ecological Research, 39(2), 131-158. https://doi.org/10.1111/1440-1703.12442.
• Gutiérrez-Ortega JS, Pérez-Farrera MA, Chemnick J, Gregory TJ. 2021. A reassessment of Dioon merolae (Zamiaceae) leads to the description of Dioon salas-moralesae, a new cycad species from southeastern Oaxaca. Phytotaxa 528 (2): 093–110. https://doi.org/10.11646/phytotaxa.528.2.3