Á tú ndiáa iin kìví xíka kún ñuu Santo Domingo Tehuantepec ndíkùn ndiaà ñuu Ndǔva tìxin kuarésma, koto kún tyi ñuu kuálí án ña ká’àn nà xí’ín barrio xákin níi nà vikó ñà ndáñà’à nà nìsaa íyo nà ñuu zapoteco. Kù’va iin yòó káá ví ndása ká’nu na vikó. Yó’o ndéé na nána, ndéé na táta, ta na yó’o ra, kúsìí níi ini nà ndíxi na tìkòtò ñà xívà’a mií na, tìkòtò ñà ndakú tiàkù. Kuni kún tyi, luvi níi ndasa vií na, íyo yaa ta tíxá’á na, ta tée kíxáá sákà’ndì nà kuéte ra kúnì katyi ñà xà kìxàá vikó. Tée íyo vikó yó’o ra, nà táta xìkuà’á (nà ká’àn nà xí’ín shuanas) xí’ín ná nà nána xìkuà’á (ná ká’àn nà xí’ín xhela shuanas) tíxá’á na, iin ñá’ñu tíxá’á síín na nána ra, inka ña’ñu tíxá’á síín na táta, tíxá’á na yaa ká’àn nà xí’í bandanga (‘yaa ìkù’), ta ndíso na ìkù nâní nda’á tée kúnì koo ìtyì kúnì koo ña ndíso na xíka na tíxá’á na; ìkù yó’o kúú ña ká’àn nà xí’ín Dioon salas-moralesae Gut xí’ín Pérez-Farr.

Nà ndéé barrio kuálí ñuu yó’o ndása vií na ndúká’nu vikó káta’nu na ìkù nda’á itún, xí'ín ita ñà xáá nda’á itún ndíta ñuu na án nú ndíta nùú ñu'ú na. Saá, xíniñú'ú na ita ikú- tyi saá ká'àn nà xí'ín nú cícada yó’ò, xíni ñú’ú na tú tùxá, tú ìkù laurel, ñà xá'àn nà xà'á ikú súkun íyo ñuu na. Ñà xíni ñú'ú na ita ikú yó'o kúnì katyi ñà, và'a ndítá'án kùmí saá ná barrio kuálí xí'ín na ñuu nà íyo tyí Sierra, Santa Cruz Tenango xí'ín Santiago Lachiguiri. Kuìyà tá kuìyà ra, nà ndéé barrio yó'o tává na komision, nina tiàa kúú na xá'àn ikú xà'á ita, ta tée kíxàà nà ra, ndíki'in ña'á na ñuu sáká'ndì nà kuéte, ta íyo yaa. Saá ndátaxi na ita nda'á na tata xìkuà'á, nà shuana, ta saá kénduu nà kuà'àn nà ndi'i barrio kuálí, ta saá xíkundita na nùú íyo ve'e ñù'u ta ítyǐ'ma na ita yó'o xí'ín xùxa xí'ín lo'o ndixí, iin saá íxa na, lo’o lo’o xíkundita na iin saá xáà nà ndià mí barrio nùú íyo vikó, ikán ndiki'in ña'á na.

Sana ra, xà yàtyì níi ví xíniñú'ú na ñùú cícada yó'o, tyi saá kúnì katyi kìví ña nùú na, nà tá'án yó nà didxsá nà zapoteco nà ndéé ñuu Santiago Lachiguiri yag gubé ká'àn ñà xí'ín ña, ta na ndatú'ún diidxazá nà ndéé tyí Istmo ra guie’ bègú ká'àn nà xí'ín ña, ta "ita vìkà" kúnì katyi ñà, ñà yó'o kúú etimología ñà. Ta saá tu na ñuu San Miguel Tenango, iin ñuu nùú xìndatú'ún na tù’un chontal ñà Tehuantepec, su vityin kòó ndátú'ún ka na, ikán ra "nùní yatá" xìka'àn nà xí'ín ña, saá kúú ña túvi nà ndéé vityin, ta saá ká'àn nà tée kúnì koo ñùú kúnì koo ña tyè, ta ndìka kuálí kána nda'á ña, tée kúnì koo nií kúnì koo ña. Ndáka'án na tata xìkuà'á, mií nà ndéé ñuu yó'o, yàtyì ra, kù'va kuìyà 1950 káá, tée kòó kána itu ra, yutyí almidón kána xí'ín sì'và ñùú yó'o sáká na xí'ín nùní ra xíxi nà tyè. Ta saá ndátú'ún tu na tá kù'va kuàkèe xá'a saá kuàkèe tu ña yó’o va tyè, su lo'o yàá nú pipe tyíkàà nà xí'ín ña, sǔvi kaka, ta sana ñà yó'o kúú ña xá'ndia lo'o ñá xàtù ñà, tyi xàtù va ña.

Ñùú ká'àn nà xí'ín Dioon salas-moralesae yó’o ra kòó súkun níi xá'nu ña, kuà’á ìkù kána nda’á ña ta ñà nâní kúú ìkù ñà, tá tée íyo nú tùxá íyo ñà, ndìka kuálí kána nda’á ña, kòó ita ñà, ta íyo ñà kúú tiàa, íyo ñà kúú ñà’á, ta ñu’ú nùú ni’ní níi ikán íyo ñà, íyo tu ñà tiañu tìyatá, ñàkán íyo ñà ñuu Tehuantepec ndíkùn ndiaa ñuu Ndǔva. Ñà yó’o ra, yatyin níi íyo ñà xí’ín inka ùvì kà ñà, ñà iin kátyi kúnì koo xí’ín ñà, ña ká’àn nà xí’ín D. oaxacensis xí’ín ñà D. merolae, su, sǔvi iin kúú ñà tyi ìkù kána nda’á ñà ndátú’ún yó xà’á yó’o ra, nâní và’a ka ñà nùú ìkù ñà sava kán (kù’va 2 metro káá nâní ña), ta ná’nu và’a ndìka kána nda’á ña (kù’va 77 cm káá nâní ìkù nda’á ña ñà kúú tiàa ta, kù’va 45 cm káá nâní ìkù ñà kúú ña’á), ta lotyíín ndákàvà nùú ña; ta ñu’ú nùú íyo ña ra, lo’o níi va ítyi ñà su ni’ní và’a, ta, ñà D. oaxacensis nùú ítyi và’a ka kútóo ñà koo ñà, ta inka ñà D. merolae yó’o ra, nùú kòó ítyi ta ni kòó ni’ní níi ikán íyo ñà; ñà Dioon salas-moralesae nùú kini káá, nùú íyo yùú ta, kù’va 800 án ndià 1200 msnm ikán kútóo ñà koo ñà.

Nà ká’vi và’a xà’á itú yó’o, nà científico, vityin níi va kùndani nà íyo nú, ta ndàkuni nà nú ñàkán tǎ’an kùndàà và’a ini nà án tá’án itún tù xà vàxi ndíxà’á kúú nú án sana sǔvi nú, kùndàni yó, ñàkán ndiáa yá’vi níi nandukún và’a na xà’á nú.

• Gutiérrez‐Ortega JS, Pérez‐Farrera MA, Sato MP, Matsuo A, Suyama Y, Vovides AP, Molina-Freaner F, Kajita T, Watano Y. 2024. Evolutionary and ecological trends in the Neotropical cycad genus Dioon (Zamiaceae): An example of success of evolutionary stasis. Ecological Research, 39(2), 131-158. https://doi.org/10.1111/1440-1703.12442.
• Gutiérrez-Ortega JS, Pérez-Farrera MA, Chemnick J, Gregory TJ. 2021. A reassessment of Dioon merolae (Zamiaceae) leads to the description of Dioon salas-moralesae, a new cycad species from southeastern Oaxaca. Phytotaxa 528 (2): 093–110. https://doi.org/10.11646/phytotaxa.528.2.3