Tú lémpé yó'o ra kòó ndítyi ví ndakuni yó nú, tyi iñú ná’nu ñà ndu'ú tokó kána nda'á nú, íyo nú ñu'ú ítyi nùú ni'ní, nùú íyo itún tú ndákòyò nda'á tée tiempo ítyi, íyo nú ñuu Sonora iin saá ndiàà Chiapas, íyo lo'o tú nú ñuu Veracruz saá tu tyí norte ñà Península ñà ñuu Yucatan, ñuu ndíkùn ndiaa ñuu Kò'yó Ká'nu, su íyo tu nú inka ñuu án pais tyí sur iin saá ndiàà Costa Rica (Pezzini 2021).

Tú itún yó'o ra, tée kuálí nú ra, vàa xá'nu nú nùú ñu'ú ñà kòó xǎ'an, ni nùú kòó tìkuǐi, ñà kán ká'àn ná ra, tá'án nú yó'o kúú nú và'a ndatyi'i yó nùú kòó ka itún ndíta, nùú ítyi (Gómez Maqueo y Gamboa-deBuen 2022).

Ìkù nda'á nú ra, ìñù kúú nùú kuálí ña. Ita nú ra, ñà yaa yaa kuáan so'o kúnì koo ña, ta ñùñú kuálí ñú'u ini ñà ra tyináká yáxí ña. Tée xíka rí nùú ña ra, tí yó'o kúú rí ndíso sì'và kuálí ña ta ndáyà’a rí kuà’àn rí nùú sava ka ita, saá kúú ña kôyo sì’và kuálí yó’o nùú ña ra, kíxáá káná lémpé kuálí. Tée xà xúxa lémpé yó'o ra yàà ndâtá rí ta yó'o ñú'ú ndùú kuálí sûví ña ñú'ú ña ini kàtyí yaa (Gómez Maqueo y Gamboa-deBuen 2022).

Kàtyí ñú'ú ini lémpé yó'o ra và'a kèe ña ini tìkòtò kí’i xìní na ta và’a tu kèe ña tìxin ìxto kíxì nà.

Ndátú'ún na ra, kòó táxi kàtyí rí lémpé yó’o yá'a ka'ní ni kaxin, ni ña kâñà án ña káxán ndiáa ñà'a, ni taxa ñu'u kòó táxi ña yà'a. Ni tìkuǐi kòó ndáko'o ña, ñà kán te tâán na ñà ini rá ra, kuití ndákuìta ña ndósó ña nùú rá. Ñà kán ká'àn sava na ra, và'a kuva'a ndiáa ñà'a kuni ñú'ú yó xí'ín ña (Gómez Maqueo y Gamboa-deBuen 2024). Saá kuvi tu kua'a ndiáa ñà'a kuálí xí'ín iñú kána nda'á nú lémpé yó’o, saá, xà ndátú'ún tu na và'a ndàkuà sàtá nú kutátán nà kú'vi ndutyí án ndiáa kuè'è iyo iín kùñu nà. Và'a tú kúú nú tutún xíxì yàá ñu'u nà, ta ita nú ra, kití sànà nà và'a yáxí ña (Avendaño et al. 2009).

Nà ndéé kuà'àn tyí ñuu Tehuacan-Cuicatlán xá’ndia nà lémpé ta ndíkuiso na ndùú kuálí rí, lo'o rí yáxí na ra lo'o rí íxǐko na, và'a yatan rí ta và'a tú tyì'yó rí kaxí na. Xà saá yáxí na rí lémpé yó'o yàtyì níi ví, saá ká'àn nà ká'vi, nà arqueólogos, nà xìndee xìná'á ra xìyaxí níi nà rí. Và’a tu yáxí na mí tiò'o nú lémpé yó'o (ña'mi lempé ká’àn nà xí’ín ña), ñà yó'o ra ñà yáxí í'i na kúú ña, tyátyi ña ra yáxí na ñà. Ñà kán, nà ndéé kuà'àn tyí Tehuacan ra ndiáa níi na tú itún yó'o, ta ndátyi'i na nú tiañu ikú. Ndákaxin na tú và'a, tú và'a ra tú kán ndiáa nà ña kuvi ndukuà'á nú (Avendaño et al., 2009).

• Pezzini, FF, Dexter KG, de Carvalho-Sobrinho, JG, Kidner, CA, Nicholls JA, de Queiroz LP, Pennington RT. 2021. Phylogeny and biogeography of Ceiba Mill. (Malvaceae, Bombacoideae). Frontiers in Biogeography 13(2): e49226. https://doi.org/10.21425/F5FBG49226
• Gómez-Maqueo, X, Gamboa-deBuen, A. 2022. The biology of the genus Ceiba, a potential source for sustainable production of natural fiber. Plants 11: 521. https://doi.org/10.3390/plants11040521
• Avendaño, A, Casas A, Dávila P, Lira R. 2006. Use forms, management and commercialization of “pochote” Ceiba aesculifolia (HB & K.) Britten & Baker f. subsp. parvifolia (Rose) PE Gibbs & Semir (Bombacaceae) in the Tehuacán Valley, Central Mexico. Journal of Arid Environments 67:15-35. https://doi.org/10.1016/j.jaridenv.2006.02.004
• Avendaño, A, Casas A, Dávila P, Lira R. 2009. In situ management and patterns of morphological variation of Ceiba aesculifolia subsp. parvifolia (Bombacaceae) in the Tehuacán-Cuicatlán Valley. Economic Botany 63: 138-151. https://doi.org/10.1007/s12231-009-9083-6