Regresar   |  
Tüc quepy ma may ti tung: ja tecomate   |   Lengua Mixe, Mixe Medio del Este,
Traducciones:
Tüc quepy ma may ti tung: ja tecomate
Ayuuk. (Mixe, Mixe Medio del Este,)
Manøn kuah', Yá to niso, ayal, cirián, gyìa’ zhieg, morro, ngots, tecomate, tima
Ayuuk.

Tüc quepy ma may ti tung: ja tecomate

Ayuuk.
 
*xitlali.aguirre@secihti.mx Secihti/JebOax
Ja morro huaa yi quepy caxëjc anee. Ja aay huaa yi mutzk etz aay quepy yooñ etz awuich huaa caxëjc na peiñe, ja tëm mëj pic yeec ma quepycop ixcom mëj tzapëx. Ja aay huaa caxëjc ixcom cruz etz je yajk tuk ixcapj jada quepy. Ja pëjy na tzaptz mëd poob hooxy, mëj etz mik, co koodz yi tëxy ni min y ni ix yi pëjy.
Jada quepy jem Wuajkwuim [Oaxaca] etz Chiapas huaa yajk tij morro, je mum huingtzou kajpn yajk xëëmöy tigach. Xëë ma jäy yajk tu`npy huaa yi tecomate (huanancx cuautecomate) centro etz sur México: jem Sinaloa yajk xëëmöy ayal, jem ma naax ane (Michoacan etz Guerrero) yajk ixquëp ixcom cirián, timje jem Huateca potosina yajk xëëmöy tima, jada xëë huaa yi pidzem jem huasteco (Aguirre-Dugua y Casas 2022).
Jada ujtz yeec ma it anee ma jac nexp 1,500 metros altitud ma Sonora ja’a ch Chiapas, etz ma nax ji rio Balsas. Ni’dun yeec ma it Husteca Potosina etz jem hot’m Veracruz (Aguirre-Dugua et al. 2023). Jada quepy yeec ma abax tëjk kop, ma nii nax, ma nii ni’combecx etz ni’dun jada quepy nicj tyec ma yujk tëne, yi tzac’a etz caballo yi oy’ep jëcxp tëm (Janzen 1984).
Yi tëm huaa yi tu’n co tzim tjajc pidzem jäy, huaa je abyjkën tu’mp co nii yajk tuk jeby, yajk tuc a’ügi ixcom mezcal, café, jocx nii etz cacao ugi. Ko yajk achuñ yi tzim, huaa yajk comp tëm ma tzam, yajk tzuc’tuk ootz,yajk pëjqy jot etz pajk (ma ca yajk jëcx), etz yajk meey jot, huaa yajk pem jimdäc mujtz etz tëtsch (Aguirre-Dugua y Casas 2022).
Yi tëm jot huaa ji tu’np ixcom tzoy (Gentry 1982), yajk achunp jarabe co oj’acx etz huing pam co xejp. Je jarabe huaa yajk achuñ co yajk pümii alcohol (alcohol de caña, mezcal) jep ma tëm jot, jep tëñ may xëë: ix’oocj yajk ugi ja nii ma pidzem. Oy’ep ni’dun yajk ügi nii’ech ja jot mëd ujtz madj tzoy ixcom sauco, gordolobo, cuachalalate, eucalipto, buganvilia etz canela, mëd may huingpy ujtz. Yajk pum’p päc o ceripäc, mëd hueen alcohol, etz yajk ugi. Huaa ni’dun tu’n co jäy ni huojpy. Ja jot etz ac ni’dun tu’n co ninicx pa’m (Aguirre-Dugua y Casas 2022).
Peni’j huaa jada quepy tëm mutzk, tump ji co yajk pem marcas. Jada maracas huaa jäy tiiyën diajc tu’n ma kajpn Cora jem Nayarit, Mayo jem Sinaloa, Huasteco jem San Luis Potosí etz Zoque jem Chiapas, Ni’dun ma Morelos jem yajk ochun maracas artesanales co jäy jia’acx ma ca jem kugajpn. Jada quepy morro tzuj tu’n co yajk ochun majzpejn ma jäy yajk tu’n co ujtz tu’ng etz co yajk pem sillë ma caballo jea.
Je estudios yajk paax co ji quepy huaa yeec ma abacx jäy quëm pem kapn jot, mugüc quepy madj amyjot itp etz petz quhuan jada quepy yajk ixicx, co ni quëcx, oy’ep yajk ixicx ma tëjk kopjk (Aguirre-Dugua et al. 2023).

Bibliografía
  • Aguirre-Dugua X, Casas A, Ramírez-Barahona S, Pérez-Negrón E. 2023. Estructura filogeográfica de Crescentia alata (Bignoniaceae): los huertos como reservorios de diversidad local. Botanical Sciences 101(1):164-185. https://doi.org/10.17129/botsci.3158
  • Aguirre-Dugua X, Casas A. 2022. Crescentia alata Kunth, Crescentia cujete L. In: Casas A, Blancas Vázquez JJ. Eds. Ethnobotany of the Mountain Regions of Mexico. Springer, New York, NY [ISBN 2365-7561]. https://doi.org/10.1007/978-3-319-77089-5_34-1
  • Gentry AH. 1992. A synopsis of Bignoniaceae ethnobotany and economic botany. Annals of the Missouri Botanical Garden 79: 53-64. https://doi.org/10.2307/2399809
  • Janzen DH. 1984. How and why horses open Crescentia alata fruits. Biotropica 14(2): 149-152. http://www.jstor.org/stable/2387746
Traducción y voz en lengua Ayuuk. (Mixe, Mixe Medio del Este,): Santiago Zacatepec
*rosauracruzromero@gmail.com
Editor responsable: Enrique Scheinvar Gottdiener , escheinvar@gmail.com

Forma de citar:

Aguirre-Dugua X. 2026. Tüc quepy ma may ti tung: ja tecomate (Mixe, Mixe Medio del Este,; Cruz-Romero R.). v.1.10 Cédulas del Jardín en lenguas originarias. https://cedulasdeljardin.mxcedula/IxMxJebOax/tecomate_neq accesado el 35 de junio de 2026
Esta versión: v.1.1
Versiones previas: Aún no hay versiones previas
Compartir esta cédula en tus redes
Licencia. Se concede permiso para copiar, distribuir y/o modificar este documento bajo los términos de la Licencia de Documentación Libre de GNU, Versión 1.3 o cualquier versión posterior publicada por la Free Software Foundation; sin Secciones Invariantes, Textos de Portada y Textos de Contraportada.
Visitas: 2    
Programación y mantenimiento

Enrique Scheinvar
Investigador por México, Secihti/JebOax
enrique.scheinvar@secihti.mx

Diseño web

Alma Lizeth Pérez Bautista
Servicio social, JebOax, 2023

Enrique Scheinvar
Investigador por México Secihti/JebOax, 2025

Licencia

Este software se distribuye bajo la Licencia Pública General de GNU (GPL) versión 3, lo que significa que es software libre: puedes usarlo, copiarlo, modificarlo y redistribuirlo bajo los términos de la licencia. El código fuente está disponible públicamente para fomentar la transparencia, la auditoría técnica y el desarrollo colaborativo.