Regresar   |  
Tobalá, yi ujtz etz yi watz nii   |   Lengua Mixe, Mixe Medio del Este,
Traducciones:
Tobalá, yi ujtz etz yi watz nii
Ayuuk. (Mixe, Mixe Medio del Este,)
Papalometl, Tobalá, jä näk tsääjts, papalomé
Ayuuk.

Tobalá, yi ujtz etz yi watz nii

Ayuuk.
 
1 *escheinvar@gmail.com Secihti/JebOax   |   2 Secihti/JebOax
Wuajkwuiim [Oaxaca] may mëdach maguey ma itpy ma it naaxwiin, pets ka yi tzoo co yajk ix yajk ochuñ yi watz nii tzooye tëyen ma may kajpn, yi ni tenaaby may familias, ni dun co meeñ dieky madj yi ochunpy etz ma toktpy.
Ja México n’yajk tu’nm juxchicx [40] especies de maguey co yajk ochuñ watz nii, huaa yajk tuk tzookpy co yajk shujky, yajk jaquëpy, co yajk ugi etz tzoo jawe, yi tum’py co yajk achuñ watz nii Tobalá, jada nii tzuuj tigach jawe, je ma awuish, ajogi, naax mëd etz ujtz tëm.
Ko jada nii pidzem, huaa yajk pëcmucpy yi y’aay maguey ma xëë ixcom Agave potatorum, co pëjy pëjy tzoondëc yajk pidzem yi pak ma mëdachpy néctar jem ma pëjy ma moypy yujk etz tëxy co ni miny co polinizarach.
Jada quepy aay tzuuj pak dyeec co keey ma naax hot, jepy kyemuky mëd yi pak néctar yi jock etz jeen, jets yajk me’y mëd tza, keey ma barricas etz destilado ma tutz cobre o naax tutz ma maestros palenqueros jee, yi mëdacx nijawen tzuuj tzoo ciclo agave, co majaw, tzoo yeec, co keey etz yi destilación ma au ayuuk yajk capxnaxp. Jada nijawen huee yi patrimonio ma kapn etz huee yi togoynepy co yi procesos de industrialización.
Yi xëë científico huee yi min ma latín potator, ugpi, je co je México huaa yajk xëëmoy ixcom papalometl, papalomé, maguey papalomé, tobalá, jä näk tsääjts.
Je tuk estudio achun yi Abisaí García Mendoza je 2010, oj pach co yi ma xëëmoyem maguey tobalá huee yi ni may mogoox [5] especies tuukye cashëk A. nussaviorum, A. nussaviorum subsp. deltoidea, A. aff. potatorum, A. seemanniana etz kuwane, A. potatorum.
Agave potatorum huee yajk pach ma cuenca oriental del rio balsas jem ma Valle de Tehuacán-Cuicatlán etz ma Valles Centrales ma Puebla etz Wuajkwuiim [Oaxaca]. Yeec ma it joy mëd hueene kuwenek, ma nax mëd puu mëd tza mëd jam, ma it keshm de 1300 a 2400 msnm.
Yi ujtz huee yi compactas, huee mëj mutzk (juxchicx [40] a teegëpx [60] cm de diámetro etz iipxmajk [30] a juxchicx [50] cm joon) nichug, mëd quepy aay koon ma nax pau etz yi aay mëj ixcom ovalada mëd jipy, huaa color tsuxk. Pa’aay iaay mëd ondulaciones hueene mëd tuk epñ teye tëgic [3] a majktax [4] cm yoon tuk tuk aay etz mëd tuk mutzk canal.
Jada especie, ca pidzem aay ung, huee yi jeye yeec mëd pajk. Co nex majkmoox [15] jumet, tuk okj jeye pëjy pidzem etz yi ujtz okñ, pets jip ix yi pëjy etz yi yujk ma polinizarach etz mubad ich.
Ko agosto a noviembre poo, yajk pidzem tuk tzuuj quiote ramificado de tëgic [3] a mogoox [5] metros yoon mëd pëjy tsuxk puuts mëd pa’ay purpéreos o tzaps mogoox [5] a juxtujk [7] cm mëj ixcom campana. Ja pëjy huee pidzem mëd yei toxy (hermafroditas), yi yei jayip majay mogoox xëë kadinen yi pëjy toxy etz ka jepy ni yajk maye. Yi néctar huee yi pidzem koodz, co yi polinizadores ni mine ma kuwane ixcom yi tëxy etz yi toodk ma koodz mipy. Nidun min co xëëñ joon, ceri yujk etz abejorros. Yi tëm huee majay co noviembre a marzo poo etz huee pidzem de metzk mil [2000] a 9500 pajk ma kaab etz poj hueex.
Ko ka ti aay ung, yi ciclo de vida, la fragmentación etz co yi ti xhogoiñ yi aay it, etz co jay djanch yajk pidzemdy may watz nii Tobalá, ka ok mayiñ ma nex ich, huaa yajk tij ixcom especie vulnerable.

Bibliografía
  • Delgado Lemus A, Torres I, Blancas J, Casas A. 2014. Vulnerability and risk management of Agave species in the Tehuacán Valley, México. Journal of Etnobiology and ethnomedicine 10(1):53-68. https://doi.org/10.1186/1746-4269-10-53
  • Ruiz Mondragón, Klimova A, Aguirre Planter E, Valiente Banuet A, Lira R, Sanchez de la Vega G, Eguiarte LE. 2023. Differences in the genomic diversity, structure, and inbreeding patterns in wild and managed populations of Agave potatorum Zucc. used in the production of Tobalá mezcal in Southern Mexico. PlosOne 18(11):e0294534. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0294534
  • Torres I, Casa A, Delgado Lemus A, Rangel Landa S. 2013. Aprovechamiento, demografía y establecimiento de Agave potatorum en el Valle de Tehuacán, México: Aportes ecológicos y etnobiológicos para su manejo sustentable. Zonas Áridas. 15(1):92-109. https://api.semanticscholar.org/CorpusID:163702291
  • Eguiarte L.E, Scheinvar Enrique, Golubov J. y Mandujano M.C. 2015. Ecología y genética del maguey. En: Vera Cortés y Fernández R. (comps.). Agua de las verdes matas, tequila y mezcal. Conaculta, INAH, Artes de México, Tequila el caballito (ed). México, DF, 183:212 pp. ISBN 978-607-461-175-5.
  • “Genética de poblaciones silvestres y cultivadas de dos especies mezcaleras: Agave cupreata y Agave potatorum”. 2008, Maestría en Ciencias Biológicas (Biología Ambiental), Instituto de Ecología, UNAM. En este trabajo se comparó la diversidad genética de poblaciones de viveros contra sus pares silvestres en dos especies utilizadas para elaborar mezcal.
Traducción y voz en lengua Ayuuk. (Mixe, Mixe Medio del Este,): Santiago Zacatepec
*rosauracruzromero@gmail.com
Editor responsable: Carolina Martínez , mtzgcarolina2001@gmail.com

Forma de citar:

Scheinvar E. y Gámez-Tamariz N. 2026. Tobalá, yi ujtz etz yi watz nii (Mixe, Mixe Medio del Este,; Cruz-Romero R.). v.1.10 Cédulas del Jardín en lenguas originarias. https://cedulasdeljardin.mxcedula/IxMxJebOax/tobala_neq accesado el 36 de junio de 2026
Esta versión: v.1.1
Versiones previas: Aún no hay versiones previas
Compartir esta cédula en tus redes
Licencia. Se concede permiso para copiar, distribuir y/o modificar este documento bajo los términos de la Licencia de Documentación Libre de GNU, Versión 1.3 o cualquier versión posterior publicada por la Free Software Foundation; sin Secciones Invariantes, Textos de Portada y Textos de Contraportada.
Visitas: 2    
Programación y mantenimiento

Enrique Scheinvar
Investigador por México, Secihti/JebOax
enrique.scheinvar@secihti.mx

Diseño web

Alma Lizeth Pérez Bautista
Servicio social, JebOax, 2023

Enrique Scheinvar
Investigador por México Secihti/JebOax, 2025

Licencia

Este software se distribuye bajo la Licencia Pública General de GNU (GPL) versión 3, lo que significa que es software libre: puedes usarlo, copiarlo, modificarlo y redistribuirlo bajo los términos de la licencia. El código fuente está disponible públicamente para fomentar la transparencia, la auditoría técnica y el desarrollo colaborativo.