Regresar   |  
Guie’ xhuuba’   |   Lengua Zapoteco, Istmo
Traducciones:
Guie’ xhuuba’
Didxazá (Zapoteco, Istmo)
Flor de esquite, Guie’ Xhuuba’, Jazmín del Istmo, jazmín ri tse Istmo, yazmin ki Istmo
Cédulas similares

Guie’ xhuuba’

Didxazá
 
Jardín Etnobiológico de Oaxaca

¿Xi sica lá’ ne tuuca’ nga lisaa xti'?

  • Guie’ xhuuba’
  • īzquixōchitl (náhuatl); ni rini’ni: ‘esquite flor’
Yagaga’di’ nácani ngeca lisaa xti' borraja, gulabere’, heliotropo ne nomeolvides. Xtale ca yagahuiini’ xti' lisaadi' nápacani guichahuiini’ lu ca xpandagaca’. Xtalecani ra riluxe ca yagahuiini' xti' ca guie' xti’ni rie’chu’cani sica xubaana’ xti' ti meuxubi.

¿Paraa rirooba’ni?

Yagadi' riroiba’ gui’xhi'ni lu ca dani Montecristo, ni naca ra ridagulusaa chonna Honduras, Guatemala ne El Salvador. Racá riroiba' ti guixhiro’ gupa, lu ti clima nadxaa ne nagupa. Bizulu bidxiiba’cabe laa xadxi niru gaca' invasión europea guidubinaca layú nandá’ neza guete', niru ruzulu Guatemala ne rugaanda chindá Michoacán, raca ridxelanu laa yannadi', xtalepe’ bieque lu ca atrio xti' ca yu’du’ ne lu ca neza ra ridi’di’ binni bidxiiba'cabe laa.

¿Xiru’ jmá nannanu lu xquendanabanini?

Dunabepe' nga xtale bieque ruzeetecabe guie' xhuuba' lu ca didxaguie’ ne ca didxariuunda’ ni bidopa lu diidxa' náhuatl lu ti guixiaapa gaayu' gayuaa gande iza, cadxihiini’si niru ra biabantaa Tenochtitlan. Ca niru gue’dxe' ni bedandaca’ Zaguita biziidi'ca' diidxa'di’ ne binibia’ca’ guendasicarú xti' ca didxariuunda'di’, ni yené laaca’ gutópacani lu chupa gui’chi' gucuá lu ná’: ca Cantares Mexicanos ne ca Romances de los Señores de la Nueva España. Guie' xhuuba' o guie' esquite xtale bieque ruhuinini cue' rosita xti' biziaa, ti guie' ni rusindanaxhi tejate, ti nisa xti' Lula' ni raca ne xuba' ne biziaa. Guie'di' lu náhuatl la’ni cacahuaxōchitl, rari' nápadu tobi ca didxaguie'di’, ne sica rini’ni ra bitiixhiduni:
Mā īzquixōchìtli
īhuān cacahuaxōchìtli
mā onmoyāhua
mā ontzètzelihui
ye nicān huēhuētitlan
in ontāhuiyacān.
Ca guie’ esquite
ca guie’ biziaa
yannadxí ne guirá' dxi guireeche’ca’,
guiabaca’ sicasi nisaguiedé yannadxí,
rari’ cue’ tambor na’di’
¡Guicanixenenu!

¿Xi sica riquiiñe’ni yanna?

Ridxelanu ca yagaga' xti' lisaadi' lu ca layú xti' caadxi ca guidxi xti' Lula’. Sicasi San Andrés Huayapan, gaxhado’ guidxidi’. Ca gunaa binnizá xti' guidxiyube’ nabepe’ nadxiicabecani ne iquiiñe’cabecani ti gusuchaahui’ ne gusundanaxhicani guichaiqueca’ ti checa’ ra ca vela, ca saa raca ndaani' guidxi. Guie' xhuuba’, nga lá guie'di’, nácani ti lá gunaa lu ndaa guidxica. Bupu, xiixa ni re’cabe ni nacané xuba' ne bizaa ni rizaani' lu ca saa, rusinaxhi guie'di’ laa, zaqueca ne guie' chaachi'.

Guie' esquite ndaani' Jardín

Ra JEBOax rudxiiba’du ti yagaga' xti' lisaadi’ ni ma’ bigaanda bia’ tapa metro nasoo ne zigaaru’ni jmá. Ti lisaa xti’ guidxiyube' nga ca ni bisiga’de’ca’ laadu yagaga'di’ dxi laani nácani bia’ chupa metro nasoo. Xtale nga bieque nga huayacaladxidu guni fertilizardu ca guie'di’ ne ti pincel, huaxa qué huayandadi’ gunidu gudiicani biidxi’. Ne ndi’ raaca ca xtiidxa'ca jardinero guidxiyube' dxandí': laacabe nácabe yagaga'di' ridaleca ra guyubicabe gachendu xcú ti ndaa ná’ ca yagaga’di’ raqueru' ma’ guzuhuaacabe laa.
Traducción y voz en lengua Didxazá (Zapoteco, Istmo): Juchitán de Zaragoza
*yuunenisa@hotmail.com
Editor responsable: Enrique Scheinvar Gottdiener , escheinvar@gmail.com
Cédula de información de Jazmín del Istmo en lengua én-ná

Forma de citar:

De Ávila A. 2026. Guie’ xhuuba’ (Zapoteco, Istmo; Guerra- N.). v.1.10 Cédulas del Jardín en lenguas originarias. https://cedulasdeljardin.mxcedula/JebOax/jazmindelistmo_zai accesado el 33 de julio de 2026
Esta versión: v.1.1
Versiones previas: Aún no hay versiones previas
Compartir esta cédula en tus redes
Licencia. Se concede permiso para copiar, distribuir y/o modificar este documento bajo los términos de la Licencia de Documentación Libre de GNU, Versión 1.3 o cualquier versión posterior publicada por la Free Software Foundation; sin Secciones Invariantes, Textos de Portada y Textos de Contraportada.
Visitas: 22    
Programación y mantenimiento

Enrique Scheinvar
Investigador por México, Secihti/JebOax
enrique.scheinvar@secihti.mx

Diseño web

Alma Lizeth Pérez Bautista
Servicio social, JebOax, 2023

Enrique Scheinvar
Investigador por México Secihti/JebOax, 2025

Licencia

Este software se distribuye bajo la Licencia Pública General de GNU (GPL) versión 3, lo que significa que es software libre: puedes usarlo, copiarlo, modificarlo y redistribuirlo bajo los términos de la licencia. El código fuente está disponible públicamente para fomentar la transparencia, la auditoría técnica y el desarrollo colaborativo.