Ikú ñuu kǒ’yo kíxáá ndákà’yù kuáan ñà xìní yòó octubre xí’ín xà’á yòó noviembre. Saá támi kíxàà xìkò ita: ñà yó’o ra kúnì katyi ñà xà kùyatyin kìxàà nà nímà, nà tá’án yó nà xà kama nìxì’ì. Tyátyi ita kualí yó’o ra kuvá’a ityí na nímà kìxàà na ve’e, ítyǐ’ma nà ta kándita na tímá túùn nú nùú ita. Ñǔu ra kíxàà nà na níma xíxi na, xí’í na kúsìí ini na ndéé na.

Ita kuàún yó’o ra, kuití ñuu kǒ’yo nìxìyo ña yàtyì, yó’o ra kuà’á ñà’a ndátú’ún na xà’á ña. Sǔvi ita níma kuití kúú ña, tyi kuà’á ka va tyiñu nìxiyo ña nùú na xìndee xìna’á tiempo, yàtyì và’a ñà kùú 500 kuìya káá, ká’àn nà ra, ita ìí nìxiyo ña, ta và’a tu kùtǎtán na xí’ín ña. Yàtyì và’a, tée tǎ’an kìxàà nà sǎ’an ndakundee na ñuu Kǒ’yo xà xíni ñú’ú na ita yó’o tée íyo vikó, ta xìkuu tu ña tàtán nùú va na. Nùú na ñuu, na ká’àn na xí’ín cultura mesoamericana ra, sǔvi ita uun kuití xìkuu ña nùú na: tá kù’va iin ña ndítyi iin ndióxì ndiáku káá xí’ín na saá xìkuu ña nùú na, ñàkán xìkuu ña ita ìí ta xìkuu ña tàtá nùú na (López et al., 2024). Nùú tutu naní Códice Florentino ká’àn ñà saá xíniñú’ú na ita yó’o sánda’a tá’án na ra, xíni ñú’ú tu na ñà tée ndákuatu na kána itu. Rà íxa tátán naní Francisco Hernández, kuìyà 1567, nàndukún ra xà’á ita yó’o ra và’a kutátán na xí’ín ña tée ndó’o na kuè’è naní hidropesía ñà kuàndaa kuiñu na, ascitis, ñà ndáyè’è tìxin na, saá tu kuè’è kúún tìxin na ra tiátiá nà nìí, ñà ndó’ó na so’ó ra sàví kúú rá ndúkuè’è xí’ín na nùú tá’án yó nà íkòó, saá kúú ña kúndani nà kán xí’ín ña.

Kìví nìxàà ita kuàún yó’o ñuu na Europa saá kúú ña kàndǐxa tu na kán va, ita ìí kúú ña ta và’a kútátán na xí’ín ña, kúú ña iin ita ndàkoo na xìndee xìnan’á ñuu América; su kìxaà ra táta naní John Gerard kuìyà 1597, rà ká’vi và’a xà’á ìkù, rà kán kàtyi saá tú ita xàtù va kúú ña. Ñà kán yàà nìndòo kòó níkandíxa ka nà kúú ña ita và’a, yàà saá ndiáa ita luvi kuití va ndùu ña nùú na… sàna ini na ñà và’a kúú ita yó’o.

Vityin ra, sǔvi ñuu Kǒ’yo Ká’nu kuití xíniñú’ú na ita kuàún yó’o ndákàtún nùú nímà, ndi’i va ñuu ndàkoo ña nùú vityin xíni ñú’ú na ñà ndúka’nu vikó. Nà ndéé kuà’àn tyí India ra, xí’ín ita yó’o kúú ña ndása ká’nu na vikó ñuu nà, nùú na yó’o ra ñà táxi ña và’a, ñà táxi ndàtù kúú ita yó’o nùú na. Nà ndéé kuà’àn tyí Nepal ra, ita yó’o kúú tu ña xíni ñú’ú na ndása ká’nu na vikó naní Tihar íyo ñuu nà. Ta ñuu kuà’àn tyí China ra, xí’ín ita yó’o ndáka’án na xà’á tá’án na nà xà nìxì’ì, saá tu xí’ín ña yó’o ndúka’nu ñà ìí íyo ñuu na.

Sǔvi tée ndúka’nu vikó kuití xíni ñú’ú na ita yó’o tyi, và’a tu ña kutátán na tée kú’vì nà xí’ín kuè’è. Ni ndi’i ñuu kuálí ndíkùn ndiaa ñuu Kǒ’yo Ká’nu, ni inka kà ñuu ra tàtán kúú ña nùú na. Nà kán, nà ká’àn nà xí’ín Cherokee, nà kán ra, xí’ín ita yó’o ndákátia na nùú kú’vi nda’á na án xà’á na án tée katá iín na, ta saá và’a tu ndákà’yù ñà’á xí’ín ña íxa na. Nà ndéé tyí India ra, tìkuǐi mí ita yó’o tyíkàà nà nùú túkuè’è án ndiáa kà tiá’yù kuálí iín na, ta và’a tu rá ndutiá yó’o kuvi tìkuxí xíkòo ini kití, saá tu tìkuxí rí yáxí ìkù nda’á itún kuálí íyo ve’e na.

Ñà ndátú’ún na ká’vi và’a xà’á ita yó’o ra ká’àn na saá, ndàà kúú va ña tàtán kúú ita yó’o, tyi và’a ña ko’o yó tée yáxí tìkuxí ini yó, và’a ña sánda’a ñà xà’á yó tée kini xá’àn ñà, kúú tu ña antibiotico va, saá tu và’a núú kuiñu xí’ín ña, ta ndià và’a xá’ndia ñà xà’an íyo ini kùñu yó (Shetty et al., 2015; López et al., 2024).

Nà tá’án yó nà íkòó ra, Cempōhualxōchitl ká’àn nà xí’ín ña, cempōhualli ra “òkò” kúnì katyi ñà ta xōchitl ra, “ita” kúnì katyi ñà, ta ñà ndákítá’án ùvì saá tù’un yó’o ra “òkò ita” kúnì katyi ñà. Tá’án nú ìkù nú ká’àn nà xí’ín Tagetes erecta tá’án nú kán ku ita yó’o, ta nú ìkù yó’o ra, xà vàxi ndíxà’á nú mí ñuu Kǒ’yo, ra íyo nú ikú, saá íyo tu nú mǎ’ñu ñuu Kǒ’yo Ká’nu. Vityin ra, ndi’i va ñuu, iin níí kúú ǐvi íyo ñà, tyi kòó ndítyi ini ña koo ña, và’a íyo ñà nùú ni’ní, và’a íyo ñà nùú vìxin, ñà kán, tákundi’i va ñuu íyo ñà.

Nùú ndi’i tú ìkù tú ñú’ú tìxin ña ká’àn na xí’í Tagetes yó’o ra, tú ita kuàún kúú nú ná’nu và’a ita, ta ndokò và’a kána ña (nǎ’na 2). Ta, iin kátyì lo’o kúnì koo ña xí’ín inka kà ita ká’àn nà xí’ín clavel moro (Tagetes patula), su xà síín va kúú ña kán, tyi ita ñà kán ra, kuálí va ña , ta ini ñà ra, kuá’a kuá’a so’o kúnì koo ña (Hinojosa- Espinosa y Schiavinato, 2022).

Ita yó’o ra, kuìyà tá kuìyà xáá ña, ta luvi támi xá’àn ñà, saá kama níi xá’nu ñà. Ñà íyo ikú ra, kù’va 40 án 60 cm xá’nu ña, ta ñá tyí’i na ra, kù’va 1.8 m ká xá’nu ñà. Nduku nda’á ña ra, nâní nâní xá’nu nú, ta kána tyìtyi kuálí sàtá nú, ta xá’nu ña kuà’àn ñà saá nándìkà ñà. Ita ña ra, iin numi iin numi ña kána, ta kù’va 20 cm káá xá’nu itún xà’á ña. Ita yó’o ra, sava ña kuá’a và’a xíto’ni ña, sava tu ña ra, kuáan kuáan xíto’ni ña, su sava ka tu ñà ra, kuáan ndakú và’a xíto’ni ña (nǎ’na 1 y 2). Sava ita yó’o ra ndià 400 kúú ita kuálí íyo nda’á ña, su ña kána tyí yu’ú kòó ndikín kuálí ña, ta ña kána mǎ’ñu ra íyo níi va ndikín ña, ñà kán và’a níi ndútià ñà (Serrano, 2014).

Ita kuàún yó’o ra, sǔvi ita luvi kuití kúú ñà íyo ñà ñuu yó, ndi’i na ra, xínì nà ñà, nùú na ñuu yó, ñuu Kǒ’yo Ká’nu ra, ñà ká’àn xà’á mií na kúú ña, ñà kátyíñu xí’ín na kúú ña, ñà tiáku nà xí’ín kúú ña, ñà sándaka’án ña’á xà’á na xìndee xìna’á kúú ña.

• López DL, Chang WT, Heinrich M. 2024. From “traditional” to modern medicine: A medical and historical analysis of Tagetes erecta L.(Cempasúchil). Journal of Traditional and Complementary Medicine. https://doi.org/10.1016/j.jtcme.2024.08.001
• Hinojosa-Espinosa O, Schiavinato DJ. 2022. Phylogeny of marigolds (Tagetes L., Tageteae) based on ITS sequences. https://ri.conicet.gov.ar/handle/11336/201320
• Serrato, C. M. A. (2014). El recurso genético cempoalxóchitl (Tagetes spp.) de México (diagnóstico). Universidad Autónoma Chapingo-SINAREFI-SNICS-SAGARPA. https://www.gob.mx/cms/uploads/attachment/file/225091/El_recurso_gen_tico_del_cempoalxochitl__tagetes_spp__de_mexico__diagnostico_.pdf
• Shetty LJ, Sakr FM, Al-Obaidy K, Patel MJ, Hidayatullah S. 2015. Una breve revisión sobre la planta medicinal Tagetes erecta Linn. J App Pharm Sci; 5 (Suppl 3): 091-095. https://dx.doi.org/10.7324/JAPS.2015.510.S16
• Sahagún, Bernardino de. 1577. Historia general de las cosas de Nueva España: el Códice Florentino. Edición facsimilar. Florencia: Biblioteca Medicea Laurenziana, ca. 1577. https://florentinecodex.getty.edu/