A tú sana xíka kún ñuu nùú ndíkàà ka’ní, nùú íyo ikú ítyi, kù’va yòó mayo iin saá ndiàà noviembre, sana kuni sò’o kún ndátú’ún na xà’á nántyi, án sana ndátú’ún tu na xà’á nance va; su, ná ki’in kún kuénda ra, tí yó’o ra, ùvì nùú kúú rí, rí kuáan ko’ndo kuálí tí Byrsonima Crassifolia Kunth, xí’ín rí kuá’a kúkun ixán ini, rí Malpighia mexicana A. Juss. Ùvì saá rí và’a yáxí, ra kútóo níi na rí mí Ñuu kǒ’yo. Su rí ndatú’ún yó xà’á yó’o ra, ti nántyi kuá’a va kúú rí, ti M. mexicana, rí yó’o ra, sava ñuu ra, nántyi kuá’a ká’àn nà xí’ín rí, ta, sava inka ñuu ra, nántyi ikú ká’àn nà xí’ín rí, sava tu na ra, acerola mexicana ká’àn nà xí’ín rí, án cereza kuá’a, inka kà nà guajocote á guachocote naní rí nùú na, ta saá kuà’á ka nùú kìví rí íyo nùú na (Tena et. al.). Tí kití kuálí yó’o ra, tí và’a yáxí na kúú rí, saá xìyaxí na rí yàtyì níi ví, iin saá yáxí na rí ndiàà vityin. Và’a yáxí mií rí saá, ta và’a tu kuá’a rí xí’ín inka ñà’a yáxí na.

Tú Malpighia mexicana yó’o ra, iin itún lo’o kúú nú, kòó súkun níi nú, kù’va 8 métro káá súkun nú, ta tokó nú ra, ñà xà’à so’o kúú ña, ta nándìkà nda’á kuálí nú kuà’àn ñà, savà nú ra, ndià xà’á nú nùú ñu’ú kéé ña nándìkà ñà kuà’àn ñà. Ìkù nda’á nú ra kuálí ndikuaa nâní so’o kúnì koo ña, ta xíka xíka lo’o ndíkùn ndiáa ñà satá tá’án ña, kù’va 4.5 á ndià 15 cm nâní ña, ta, kù’va 2 án ndià 8 cm ñà ndíkà ñà. Ta ita nú ra, ìkùn ìkùn kána ña satá nduku kuálí nda’á nú, kù’va 4 án ndià 16 kúú ña kána, ta kù’va 15 mm ná’nu ña. Ù’ùn va kú nda’á ita kuálí yó’o saá tu ìkù kuîí kuálí ndíkùn ka’á ña, ta saá yàà ndúú rosa ñà. Mí rí nántyi yó’o ra, ko’ndo kuálí kúnì koo rí, kukún kùñu ini rí, kù’va 2 án 3 cm kâní tokó kuálí rí. Ñà kaní kúú sàtá rí, ta sòó rí lotyíín kúkun ña, ta tée tyîtyi rí ra, yàà ndúkuá’a rí. Ùnì kúú ndùú kuálí ñú’u ini rí, ndikuaa tìkâní kuálí kúnì koo ña, ta tié’é tié’é so’o íyo ñà.

Mí ñuu Kǒ’yo Ká’nu ra, kuà’á níi nùú itún íyo, ñà kán ndià nú ká’àn nà xí’ín Malpighia yó’o íyo. Rà táta Anderson (2013) kátyi rà saá, tá’án nú itún yó’o ra kòó ndítyi níi ví nìxàà nú nìxikòo nú centroamerica xí’ín Venezuela tyè. Tá’án itún, tú M. mexicana yó’o íyo níi nú iin níí nùú ítyi ñuu Michoacan, nùú cuenca ñà Balsas, nùú mìnii pacifico mexicano iin saá ndiàà Chiapas. Saá íyo tu nú inka ñuu xiyo va ñà naní El Salvador, su yó’o iin ña’ñu lo’o va íyo nú. Lo’o níi va tyí’i na tú nántyi yó’o, ta íxǐko na rí, lo’o va kúú na íxa saá. Ñu’ú nùú tyí’i na rí yó’o vityin ra, nùú kòó ni’ní níi, ni kòó vìxin níi, ikán kúú ña íyo rí vityin. Su, nùú íyo rí ra, ikú va kútóo rí koo rí, ikán kúú ña íyo rí, sava tu na ra, íyo rí ini kórra nà, su kòó ndiáa níi ví na rí ñà koo víí rí tyi kòó ndítyi ini rí koo rí (Tena et al., 2020). Ñà kuvi tyi’i yó mí nú nántyi ra, xíniñú’u ndùú kuálí rí sándùtià yó tyi kǔvi ndandèe nda’á nú tyi kòó ndátìin nú, sava níi ví nú và’a kána tiò’o su xìín và’a nú, saá ká’àn nà ká’vi xà’á nú yó’o (Maldonado et al., 2017).

Tá kù’va íyo sava ka itún tú kána kuì’i nda’á, saá íyo tú nú nántyi yó’o va, kútóo níi nà nú tyi và’a kúú nú kórra ndíta nú nùú ñu’ú na, ta rí kití kuálí yó’o, ñà và’a yáxí rí ta íyo níi vitamina c rí, ndi’i va na kútóo kaxí rí (Maldonado et al., 2017). Ta saá, xà kuàndaa ña nùú tutu ñà và’a mí nú itún yó’o tée kú’vì tìxin na, và’a tu nú xí’ín kuè’è kúún tìxin (Morelos), saá và’a tu nú ndakatia yó nùú táxìn ná kòó tià’yù ñà, saá íxa na ñuu Ndǔva (Tena et al., 2020).

Á tú tǎ’an káxí kún rí nátyi yó’o, kaxí rí tyi và’a níi va yáxí rí, án sana xà yáxí va kún rí, và’a kúú va ña. íxǐko na rí nùú kíyà’vi kuà’á nùú ñà’a kíxàà xí’ín na nda’á ñuu kuálí.

• Anderson WR. 2013. Origins of Mexican Malpighiaceae. Acta Botanica Mexicana, (104), 107-156.
• Tena Meza M, Navarro-Cerrillo RM, Brizuela Torres D (2021). Distribution of Malpighia mexicana in Mexico and its implications for Barranca del Río Santiago. Journal of Forestry Research, 32, 1095-1103.
• Maldonado M, Garcia J, Santos G, Rojas A, Cuevas J, Torres N. 2017. Reguladores del crecimiento y sustratos en la propagacion vegetativa de nanche (Malpighia mexicana A. Juss. y Byrsonima crassifolia (L) HBK). Revista Brasileira de Fruticultura,39 (3), 1-6. https://doi.org/10.1590/0100-29452017700