Møn'' tø'' leh'' jnanh' guioh' maǿn  chah_ la_ man  jmón'' jnanh' ku  i'' tsǿ'' guioh' chocolate. Guia'' sǿ', nén'' la  jánh_ ta  léh' jnanh' guioh' zióh' man  chah_ i  jmon_ tsou  chocolate, i  jmaøn  Theobroma cacao, léh' jnanh' guioh' koun  man  minh' ta  lǿ  koun  nein'' i  jmaøn  Theobroma bicolor, i  téh s ''pataxte'' ''maǿn  chah_ guioh' guiah_ '', zia  møn'' tø'' juáh  tsou  maǿn  chah_ tiu  (McNeil 2009)

Tǿh_ nainh_ Theobroma zia  kiú  toún'' nien'' man  i  kuun  i'' lǿ  gué'' tsaí  kúh  i'' guioh' Ó_ Jmaøn  lah'' tǿh_ i'' ka  cho` jmaøn  kuá'' Amazonas i'' lǿ  Sudamérica, ñan  i  la  zia  toún'' nein  pah'' i'' lǿ  gué'' guión' jnanh' la  Theobroma cacao y Theobroma bicolor (Zarrillo et al. 2018).

Monh_ guioh' pataxte jmon_ tsou  nion'' jmaøn  i  ǿnh s, guia'' sǿ' ra  siáh  minh' jmán  ñan  ra'' zǿn  minh' lǿ .

Monh_ guioh' pataxte i  gueh_s møn" tø" man  don  maǿn  jon , maǿn  i  tiáh  ngan  møn'' tø'' man  don , jon  jmon_ tsou  saih' monh_ jon  ñan  dón''s kán  jon'' jainh' taí_. Jon  guiáh s taí_ jon  kiónh_ jmaøn  ñan  juø'' ku' kánh_ jon  jmón''s koun  jmaøn  kúh  i  ǿnh s ñan  o_ guiáh_s kiónh_s taí_ maǿn  chah_, kánh  jon  jmán  lí  ñan  la'' lǿ  chocolate lǿ  lí .

Jmaøn  i  jmon_ tsou  i  ǿnh s kiónh_ pataxte zia  i'' jou' jmon_s man  tah' zih_ nin'', guia'' la  jon  i  ngǿn  tsou  i  ǿnh s møn'' tøh'' i  ka  tóh  i'' la'' ngønh_s kiónh_ tsø  lǿn  ta'' guioh' i'' jou'. Monh_ guioh' pataxte jan'' la  jon  jmon_s kiónh_ jmaøn  i  ǿnh s i  tøn_ guioh's i  jmon_s kiónh_ kuu  nion'' ñan  maǿn chah_ i'' jou' nion_ jaính_ jmaøn  nguinh' i'' tí  nin'' kuánh' (Pérez-Pérez et al. 2025).

Man  pataxte man  tah' jmon_ tsou  zih_ nin'' i  lǿ  i'' naun' i'' ra'' jnian'' maǿn  chah_ guia'' man  tah' lí  pa'' man  jon  ñan  man  tah' jmon_ ính  nion'' koun  juáh  i  jon  kuøn  koun  re  man  chah_ jon . Jmánh_ la  i  jmon_ ính' pah'' man  la , guia  tiu'' la  nén_ man  lio` teính  tsou  monh_ i  jmon_s ta'', guia'' koun  juáh  lǿ  koun  ziónh' man  i  man  sø  eín  gua'' la'' tøh'' jnánh' møn'' zinh_ nin'' møn'' lǿ  (Pérez et al. 2025).

Nin'' juáh  zia  koun  jmaøn'' lí  i'' jéh_ nun  i'' jnian'' man  chah_ i' tionh'' tsǿ  léh  jau' jmain_, i' tí  Nin'' Kuánh', ñan  o_ Soconusco i'' tí  Chiapas ñan  o_ chontalpa i'' tí  Tabasco, jon  ngaǿh' nun' í' tsǿ' man pataxte guioh's. Lí  kuǿn'' pa'' nun'' guia'' koun  juáh  kah' mon', ñan  koun  juáh  li' daún  i  guiá'' i  lǿ  kuoh_ (tso_ man  chah_ nén_ guiá'' li' tiu  i  lǿ  man  jon ), ñan  maǿn  i  aø` leín' tióh_ juø_ kah' (nónh_ i  man  toún'').

McNeil, C.L. (ed.). 2009: Chocolate in Mesoamerica. Florida: University Press of Florida. https://floridapress.org/9780813033822/chocolate-in-mesoamerica/.

Pérez-Pérez, M.A., Sánchez-Chino, X.M., García-Bautista, M., González-Díaz, A.Á., Ruíz-Montoya, L., Castellanos-Morales, G. 2025: Phenotypic and genetic variation in pataxte (Theobroma bicolor Humb. & Bonpl.) from cacao growing regions from southeastern Mexico. Botanical Sciences 103: 858-875. https://doi.org/10.17129/botsci.3693

Zarrillo, S., Gaikwad, N., Lanaud, C., Powis, T., Viot, C., Lesur, I., Fouet, O., Argout, X., Guichoux, E., Salin, F., Solorzano, RL., Bouchez, O., Vignes, H., Severts, P., Hurtado, J., Yepez, A., Grivetti, L., Blake, M., Valdez, F. 2018: The use and domestication of Theobroma cacao during the mid-Holocene in the upper Amazon. Nature Ecology and Evolution 2: 1879-1888. https://doi.org/10.1038/s41559-018-0697-x