Regresar   |  
Koun zióh' man tø_ lioún ta'': Manøn kuah'   |   Lengua Chinanteco, Tlacoatzintepec
Traducciones:
Koun zióh' man tø_ lioún ta'': Manøn kuah'
Jau jmai. (Chinanteco, Tlacoatzintepec)
Manøn kuah', Yá to niso, ayal, cirián, gyìa’ zhieg, morro, ngots, tecomate, tima
Jau jmai.

Koun zióh' man tø_ lioún ta'': Manøn kuah'

Jau jmai.
 
*xitlali.aguirre@secihti.mx Secihti/JebOax
Manøn kuah' la, kánhla guioh_ jnián. Koun man minh' sioun'' mon' ñan kuo kuoh_ ikuun tǿh_ ra jliu_ ijon jnián la koun zainh_ l'o, tan'' ra jon ma'ǿn i aø` lǿ ra'' maǿn lai'' lǿ maǿn pelota. Mon' man la lǿ lia'' i'' lǿ koun cruz koun juáh i nen jon laih' tsou ein man. (nónh_ i nein''). Li' i aø` jnián lu'' daún ñan tióh_ juø_, li' kah' ñan mantah' guah_ tsǿs, tǿh_ ka nain jon chó'' guia'' zønh_ i tsas ñan la man tóhs juun_ nion''. (nónh_ i man toún'').
Gué i Nin''Kuánh' ñan Chiapas man la téhs morro, guia'' sǿ' i'' siáh_ ján_ ta juáhs la nen, tecomate pah'' i kúh tsou juøn` (zia møn'' tø` juáh tsou cuautecomate) i'' lǿ chó_ jo_ ñan i'' lǿ tǿh_ kián guioh' Ó_Jmaøn, tǿh_ Sinaloa téhs ayal, i'' lǿ gué'' tsaí nén_ (Michoacán ñan Guerrero) téhs cirián, tan'' la jon  tsø tionh'' gué'' Huasteca Potosina téhs tima la nen'' juáhs tǿh_ jau' guioh' huasteco (Aguirre-Dugua y Casas 2022).
Man la guiá'' gué'' i''nion_ tan'' minh' la kónh koun meín' tsǿ'jo' metros kónh nin'' jmaøn nguinh', la tǿh_ Sonora ñan chó'' liáh_ tǿh_ Chiapas, ñan gué'' i'' sø juø'' jmaøn kuá'' Balsas. Jan'' la jon guiá'' pah'' gué'' Huasteca Potosina ñan i'' lǿ chó_jo_ gué'' guioh' Veracruz (Aguirre-Dugua et al. 2023). Guiá'' pah'' man la i'' lǿ tsaih_ niun' tsou nion'', ñan i lǿ jaính_ kua jmaøn, jan'' la jon guiá'' gué'' i'' tsaí jmaøn møn'' tø''pa'' ñan zian tsou jnin_ man la i'' lǿ nin á kánh jon jmón'' ính', jan'' zoún'' pah'' ka'' juø' ñan kua'' ikúh_s maǿn i aø` nion'' (Janzen 1984).
Maǿn i aø` jon jmon_ tsou jo'kuah', kiónh_ i jon zioh_s jmaøn, jan'' tiáh tsou jmaønøn tsaí i ǿnh_s nion'', táhs fé', møn tó', ñan møn tó' tsǿ' ján'' nin''. Møn'' tø'' man'' don, jon kuún''s ñan mǿn'' lǿ'' jon, tiú''s tǿh_ jo' kánh jon jmó''s jo'kuah', jon gueh_s taí_ i tióh_ nainh_ jon la man kiónh monh_ (jánh ta kuuh tsou i jon) ñan jon tá''s re minh' kuu kinh' tǿh_ nainh_, ñan møn'' lǿ'' jon chá''s tǿh_ ra''í kánh jon kính (Aguirre-Dugua y Casas 2022).
Zian tsou jmon_ mǿn taí_ i tiónh_ nainh_ maǿn la (Gentry, 1982), jlaíhs nainh_ jmaøn jon ǿns møn'' tø'' júhs, ñan tø_ pah'' guioh' tsou'' siáh møn'' tø'' ta tǿns chí koun re. Jmaøn i jmon_s mǿn i ǿnhs, jon guiáns alcohol (alcohol guioh' man kuu, jmaøn''øn man tsaí) i la tiáh nainh_ maǿn kuu ti' pah'', jon chá''s tai' kuo jmaøn'', møn'' tø'' lǿ'' jon ǿnhs. Zian tsou zo`s taí_ jon kiónh mon' ou i téhs sauco, gordolobo, cuachalate, eucalipto, bugambilia ñan canela, ñan guiánhs kiónh_ i siáh nion''. Jon jmon_s roú kiónh_ juø'' kuu' ñano kiónh_ møntóh' guioh' jáh kuun_, jon guiáhs minh' alcohol, jon ǿnhs møn'' lǿ'' jon. Jan'' la jon jmon_s mǿn guioh' i'' ka lǿ'' guu`. Jan'' jmon_ pah'' tsou mǿn kiónh_ taí_ ñan kuáh' man la, møn'' tø'' lǿ tsou'' e''s (Aguirre-Dugua y Casas 2022).
I'' man  tóh  nén , nin'' juáh  man  la  aø` maǿn  minh' chíh' jon  jmon_s maǿn  jah_, i  la  jnánh' jmon_s tsø  tionh'' i'' jou' Cora gué'' i'' tí  Nayarit, i''jou' Mayo i'' tí  Sinaloa, i''jou' Huasteco i'' tí  San Luis Potosí ñan i''jou' Zoque i'' tí  Chiapas nion''. Jan'' la  jon  i'' tí  gué'' guioh' Morelos jmon_s maǿn  jah_ la , i  naǿnh s i''kon_ tsou  tsø  jiá'' tǿh_ siáh . Jan'' Man kuah' la  jmon_ tsou  mon` guioh nguin' i  kóh  tsou  i''naun' ñan  jmon_s man  itsa  tsø's nan'' jáh'' (Aguirre-Dugua et al., 2023)
Man  ka   tsou  man , i  guiá'' tsaih_ guioh' tsou i'' lǿ  i''jou' minh' lǿ  koun  nein'' pah'' kiónh_ man  i  guiá'' i''naun , i  jon  jmon_ leín' niónh  zíh  tsou  nin'' ñan  niónh  cha`s i' man  la  i'' lǿ i''jou' minh', guia'' nin'' juáh  ka  tsá'' man  i tsǿ' i''naun , jon  niónh  cha` tsou  i' man  tsǿ' tsaih_ niun's jon  (Aguirre-Dugua et al. 2023).

Bibliografía
  • Aguirre-Dugua X, Casas A, Ramírez-Barahona S, Pérez-Negrón E. 2023. Estructura filogeográfica de Crescentia alata (Bignoniaceae): los huertos como reservorios de diversidad local. Botanical Sciences 101(1):164-185. https://doi.org/10.17129/botsci.3158
  • Aguirre-Dugua X, Casas A. 2022. Crescentia alata Kunth, Crescentia cujete L. In: Casas A, Blancas Vázquez JJ. Eds. Ethnobotany of the Mountain Regions of Mexico. Springer, New York, NY [ISBN 2365-7561]. https://doi.org/10.1007/978-3-319-77089-5_34-1
  • Gentry AH. 1992. A synopsis of Bignoniaceae ethnobotany and economic botany. Annals of the Missouri Botanical Garden 79: 53-64. https://doi.org/10.2307/2399809
  • Janzen DH. 1984. How and why horses open Crescentia alata fruits. Biotropica 14(2): 149-152. http://www.jstor.org/stable/2387746
Traducción y voz en lengua Jau jmai. (Chinanteco, Tlacoatzintepec): San Juan Bautista Tlacoatzintepec.
*eloyregulescruz@gmail.com
Editor responsable: Enrique Scheinvar Gottdiener , escheinvar@gmail.com

Forma de citar:

Aguirre-Dugua X. 2026. Koun zióh' man tø_ lioún ta'': Manøn kuah' (Chinanteco, Tlacoatzintepec; Regules-Cruz E.). v.1.10 Cédulas del Jardín en lenguas originarias. https://cedulasdeljardin.mxcedula/IxMxJebOax/tecomate_ctl accesado el 33 de junio de 2026
Esta versión: v.1.1
Versiones previas: Aún no hay versiones previas
Compartir esta cédula en tus redes
Licencia. Se concede permiso para copiar, distribuir y/o modificar este documento bajo los términos de la Licencia de Documentación Libre de GNU, Versión 1.3 o cualquier versión posterior publicada por la Free Software Foundation; sin Secciones Invariantes, Textos de Portada y Textos de Contraportada.
Visitas: 4    
Programación y mantenimiento

Enrique Scheinvar
Investigador por México, Secihti/JebOax
enrique.scheinvar@secihti.mx

Diseño web

Alma Lizeth Pérez Bautista
Servicio social, JebOax, 2023

Enrique Scheinvar
Investigador por México Secihti/JebOax, 2025

Licencia

Este software se distribuye bajo la Licencia Pública General de GNU (GPL) versión 3, lo que significa que es software libre: puedes usarlo, copiarlo, modificarlo y redistribuirlo bajo los términos de la licencia. El código fuente está disponible públicamente para fomentar la transparencia, la auditoría técnica y el desarrollo colaborativo.